GIÁO SƯ, BÁC SĨ ĐẶNG VĂN NGỮ – TẤM GƯƠNG TRÍ THỨC YÊU NƯỚC, CỐNG HIẾN TRỌN ĐỜI CHO TỔ QUỐC

Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ là một trong những trí thức, nhà khoa học tiêu biểu của nền y học Việt Nam. Cuộc đời ông gắn liền với những công trình nghiên cứu có giá trị, đồng thời thể hiện sâu sắc tinh thần yêu nước, ý chí vượt khó và khát vọng đem tri thức phục vụ nhân dân, phục vụ kháng chiến.

Từ Nhật Bản trở về với kháng chiến

Năm 1943, khi đang là Trưởng Labo Thí nghiệm Ký sinh trùng của Trường Đại học Y Đông Dương, bác sĩ Đặng Văn Ngữ được cử sang Nhật Bản tu nghiệp. Tại Tokyo, ông nghiên cứu về vi trùng học và sinh hóa dưới sự hướng dẫn của các giáo sư Nhật Bản, đồng thời tham gia nhiều công trình khoa học có giá trị. Đặc biệt, ông đã nghiên cứu và tìm ra giống nấm có khả năng sản xuất Penicillin.

Dù có điều kiện làm việc và đãi ngộ tốt tại Nhật Bản, ông luôn hướng về quê hương. Sau Cách mạng Tháng Tám và khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, ông quyết định trở về Việt Nam, mang theo hành trang giản dị gồm hai bộ quần áo và một ống giống nấm Penicillin.

Cuối năm 1949, sau hành trình đầy gian nan, ông về đến Liên khu IV. Tết năm 1950, từ một ngôi chùa nhỏ ở Yên Thành, ông cùng cộng sự xây dựng phòng thí nghiệm và bắt đầu nghiên cứu, sản xuất Penicillin trong điều kiện vô cùng thiếu thốn.

Không có thiết bị hiện đại, ông tận dụng những vật liệu sẵn có như mễ kê, ống tre, ống sậy để thay thế dụng cụ thí nghiệm. Những mẻ Penicillin đầu tiên đã được sản xuất, góp phần phục vụ công tác điều trị thương binh và nhân dân trong kháng chiến.

Sau đó, ông được điều lên Việt Bắc phụ trách phòng thí nghiệm của Trường Đại học Y khoa. Nhận thấy Penicillin dạng bột khó sản xuất với số lượng lớn, ông cùng các đồng nghiệp nghiên cứu sử dụng nước lọc Penicillin để điều trị tại chỗ các vết thương nhiễm trùng. Các lớp hướng dẫn điều chế được tổ chức, tập san Penicillin được phát hành, góp phần phổ biến kỹ thuật tới nhiều cơ sở y tế trong kháng chiến.

Dành trọn tâm huyết cho cuộc chiến chống sốt rét

Sau hòa bình lập lại, giáo sư Đặng Văn Ngữ tập trung nghiên cứu và phòng chống bệnh sốt rét, căn bệnh gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe nhân dân và lực lượng chiến đấu.

Từ năm 1955 đến 1957, các hoạt động điều tra dịch tễ được triển khai trên quy mô lớn. Hơn 3.000 điểm được điều tra; hàng trăm nghìn người được khám, xét nghiệm; nhiều khu dân cư, nguồn nước và muỗi truyền bệnh được khảo sát.

Không chỉ làm việc trong phòng thí nghiệm, giáo sư Đặng Văn Ngữ trực tiếp đến những vùng có dịch sốt rét để nghiên cứu thực địa, lấy mẫu, khảo sát muỗi và tìm hiểu cơ chế lây truyền. Ông cùng cộng sự chấp nhận những điều kiện nguy hiểm để phục vụ nghiên cứu.

Những nỗ lực đó góp phần quan trọng vào công tác phòng chống sốt rét ở miền Bắc. Tuy nhiên, khi cuộc chiến tranh ở miền Nam diễn ra ác liệt, sốt rét tiếp tục ảnh hưởng nghiêm trọng đến cán bộ, chiến sĩ hoạt động tại các vùng rừng núi.

Vào chiến trường và hy sinh trên đất Trường Sơn

Với mong muốn trực tiếp nghiên cứu tình hình sốt rét ở chiến trường và tìm hướng nghiên cứu vaccine phòng bệnh, giáo sư Đặng Văn Ngữ đề nghị được vào Nam. Ban đầu, đề nghị của ông chưa được chấp thuận vì tuổi cao và điều kiện chiến trường nguy hiểm.

Không từ bỏ ý định, ông kiên trì rèn luyện thể lực, chuẩn bị cho hành trình dài ngày. Cuối cùng, nguyện vọng của ông được chấp thuận.

Tháng 2/1967, đoàn công tác đặc biệt gồm 13 thành viên do giáo sư Đặng Văn Ngữ làm trưởng đoàn rời Hà Nội vào chiến trường. Sau một tháng hành quân, đoàn đến khu vực Trị Thiên – Huế và bắt đầu dựng lán, tổ chức nghiên cứu vaccine chống sốt rét cùng một số đề tài phòng chống bệnh khác.

Ngày 1/4/1967, trong khi đang làm nhiệm vụ nghiên cứu tại chiến trường, giáo sư Đặng Văn Ngữ cùng hai thành viên trong đoàn đã hy sinh trong một trận bom B-52.

Sự hy sinh của ông là mất mát lớn đối với nền y học Việt Nam. Giáo sư đã lựa chọn chia sẻ những gian khổ, hiểm nguy của chiến trường và cống hiến đến phút cuối cùng cho sự nghiệp bảo vệ sức khỏe nhân dân, phục vụ kháng chiến.

Tấm gương sáng của người trí thức yêu nước

Giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ không chỉ để lại những công trình và phương pháp nghiên cứu có giá trị cho ngành y học Việt Nam, mà còn để lại một tấm gương lớn về người trí thức gắn khoa học với vận mệnh đất nước.

Từ Tokyo đến Việt Bắc, từ phòng thí nghiệm đến những vùng rừng núi sốt rét hoành hành, ông luôn đặt tri thức và tài năng của mình vào sự nghiệp phục vụ Tổ quốc. Trong điều kiện chiến tranh thiếu thốn, ông phát huy tinh thần sáng tạo, tận dụng những nguyên liệu và phương tiện sẵn có để nghiên cứu, sản xuất thuốc phục vụ thương binh, nhân dân và bộ đội.

Sau khi hy sinh, giáo sư Đặng Văn Ngữ được truy tặng Huân chương Kháng chiến hạng Nhất và Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ. Tên ông được đặt cho nhiều trường học, bệnh viện và đường phố.

Cuộc đời giáo sư, bác sĩ Đặng Văn Ngữ là biểu tượng đẹp của trí thức Việt Nam: đem tài năng phục vụ nhân dân, đem khoa học phục vụ đất nước và sẵn sàng hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.