GIÁO SƯ ĐẶNG THAI MAI: NGƯỜI MỞ ĐƯỜNG CỦA VĂN HỌC CÁCH MẠNG [Đoàn trường THPT Hai Bà Trưng]

Được mệnh danh là "người phu chữ" tận tụy, Giáo sư Đặng Thai Mai không chỉ là một nhà khoa học lớn với những công trình đồ sộ mà còn là một nhà chính trị, nhà giáo dục mẫu mực. Cuộc đời ông là sự kết tinh kỳ diệu giữa tinh hoa Nho học xứ Nghệ với tư duy hiện đại của văn hóa phương Tây, tất cả đều phụng sự cho lý tưởng cách mạng của dân tộc.

Giáo sư Đặng Thai Mai sinh ngày 25/12/1902 tại làng Lương Điền (nay là xã Thanh Xuân), huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An. Sinh trưởng trong một gia đình nhà nho yêu nước, ông được thừa hưởng vốn tri thức thâm sâu từ cả hai bên nội ngoại. Cha ông là cụ Đặng Nguyên Cẩn, một sĩ phu yêu nước nổi tiếng trong phong trào Duy Tân.

Sau khi tốt nghiệp trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương năm 1928, thay vì chọn con đường quan lộ nhàn nhã, Đặng Thai Mai đã dấn thân vào con đường cách mạng và giáo dục. Ông tham gia vào các hoạt động yêu nước và trở thành một trong những trí thức tiêu biểu sớm tiếp cận với chủ nghĩa Mác-Lênin tại Việt Nam.

Trong suốt cuộc đời mình, Giáo sư Đặng Thai Mai đã để lại một di sản khoa học khổng lồ thuộc nhiều lĩnh vực: ngữ văn, lịch sử, xã hội học và văn hóa học. Ông được coi là người đặt nền móng cho ngành nghiên cứu văn học Mác-xít tại Việt Nam với công trình kinh điển "Văn học khái luận" (1944).

Những trang viết của ông không hề khô khan mà luôn có sự hòa quyện giữa tính bác học, hàn lâm với vẻ đẹp bay bổng của tâm hồn nghệ sĩ. Những công trình như "Văn thơ Phan Bội Châu", "Văn thơ cách mạng Việt Nam đầu thế kỷ XX" hay "Giảng văn Chinh phụ ngâm" đã trở thành sách gối đầu giường cho nhiều thế hệ nhà nghiên cứu. Ông không chỉ tinh thông văn hóa Đông phương (Hán học) mà còn thấm nhuần tư duy hiện đại của văn hóa Pháp, Anh, Đức, tạo nên một phong cách phê bình văn học sắc sảo và nhân văn.

Không chỉ là nhà khoa học trong tháp ngà, Giáo sư Đặng Thai Mai là người hoạt động xã hội năng nổ. Ông từng giữ nhiều trọng trách quan trọng trong bộ máy Nhà nước:

• Bộ trưởng Bộ Giáo dục trong Chính phủ Liên hiệp (1946).

Ở bất kỳ cương vị nào, ông cũng thể hiện tư cách của một nhà sư phạm mẫu mực, luôn tận tâm giúp đỡ các đồng nghiệp trẻ và khơi gợi ở họ niềm say mê sáng tạo. Hình ảnh vị giáo sư lịch lãm, uyên bác nhưng vô cùng bình dị, hài hước luôn in đậm trong tâm trí bao thế hệ học trò tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (nay là ĐHQGHN).

Giáo sư Đặng Thai Mai qua đời ngày 25/09/1984. Ghi nhận những đóng góp đặc biệt của ông, Nhà nước đã truy tặng ông Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật ngay trong đợt đầu tiên (1996).

Cuộc đời Giáo sư Đặng Thai Mai là minh chứng cho sự gặp gỡ may mắn giữa cổ đại và hiện đại, giữa Á và Âu. Ông không chỉ "chép sử bằng chữ", mà còn "viết sử bằng chính cuộc đời mình" – một cuộc đời tận hiến cho khoa học và độc lập dân tộc. Tên tuổi ông mãi rực sáng như một vì sao tinh tú trên bầu trời tri thức nước nhà.