Giáo Sư Đặng Thai Mai - Người Thầy Lớn Của Nền Văn Học Việt Nam Hiện Đại.

Nếu có một người trí thức xứ Nghệ đi qua gần trọn thế kỷ 20 bằng cả tâm huyết học thuật và lòng yêu nước, thì đó là Giáo sư Đặng Thai Mai. Ông không chỉ là một nhà nghiên cứu lớn, một nhà giáo mẫu mực, một nhà hoạt động văn hóa uyên bác, mà còn là người đã dành cả cuộc đời để phụng sự đất nước bằng tri thức, nhân cách và tinh thần trách nhiệm của một bậc trí thức chân chính.

Giáo sư Đặng Thai Mai sinh ngày 25/12/1902 tại làng Lương Điền, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An, trong một gia đình nhà nho giàu truyền thống yêu nước. Cha ông là chí sĩ Đặng Nguyên Cẩn, một nhân vật tiêu biểu của phong trào Duy Tân, từng bị thực dân Pháp bắt và đày ra Côn Đảo. Từ nhỏ, Đặng Thai Mai đã lớn lên trong không khí học vấn, khí tiết và lòng yêu nước của quê hương xứ Nghệ.

Nếu đất nước không rơi vào cảnh bị xâm lăng, có lẽ Đặng Thai Mai đã có thể trở thành một học giả chuyên tâm nghiên cứu trong tháp ngà tri thức. Nhưng lịch sử đã đặt thế hệ của ông vào một con đường khác: vừa học, vừa dạy, vừa làm cách mạng, vừa xây dựng nền văn hóa mới cho dân tộc.

Từ năm 1928 đến 1978, Đặng Thai Mai đảm nhiệm nhiều trọng trách quan trọng. Ông là đại biểu Quốc hội các khóa I, II, III, IV và V; từng giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục trong Chính phủ Liên hiệp năm 1946; Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 1947–1948; Hội trưởng Hội Văn hóa Việt Nam năm 1948; Giám đốc Sở Giáo dục Liên khu IV giai đoạn 1950–1953; Chủ nhiệm Văn khoa Đại học Sư phạm và Đại học Tổng hợp giai đoạn 1954–1960; Viện trưởng Viện Văn học giai đoạn 1959–1976; Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam từ năm 1957.

Chỉ nhìn vào những chức vụ ấy cũng đủ thấy cuộc đời ông gắn liền với những giai đoạn khai mở của nền giáo dục, văn hóa và nghiên cứu khoa học xã hội Việt Nam hiện đại. Nhưng điều đáng quý hơn là dù bận rộn với nhiều trọng trách, ông vẫn dành thời gian giảng dạy, nghiên cứu và viết sách một cách nghiêm túc, bền bỉ.

Từ những bài viết đầu tiên đăng trên các tờ báo nổi tiếng như Thanh Nghị, Tri Tân, Văn Mới vào khoảng thập niên 1940, cho đến những công trình cuối đời, Đặng Thai Mai đã để lại một di sản học thuật đồ sộ với hàng chục công trình và hàng nghìn trang viết có giá trị.

Các tác phẩm tiêu biểu của ông có thể kể đến như “Văn học khái luận” năm 1944, “Lỗ Tấn” năm 1944, “Chủ nghĩa nhân văn dưới thời kỳ Văn hóa Phục hưng” năm 1949, “Giảng văn Chinh phụ ngâm” năm 1950, “Lược sử văn học hiện đại Trung Quốc” năm 1957, “Văn thơ Phan Bội Châu” năm 1959, “Văn học Việt Nam đầu thế kỷ XX” năm 1961, bộ “Trên đường học tập và nghiên cứu” gồm 3 tập, “Đặng Thai Mai tuyển tập” năm 1978 và “Hồi ký Đặng Thai Mai” xuất bản sau khi ông qua đời.

Trong số đó, “Văn học khái luận” được nhiều nhà nghiên cứu đánh giá là một trong những công trình lý luận văn học mác xít đầu tiên của nền học thuật Việt Nam hiện đại. Ở thời điểm giới nghiên cứu trong nước còn đang tìm đường, Đặng Thai Mai đã sớm tiếp cận văn chương bằng tinh thần khoa học, hiện đại nhưng vẫn giữ được chiều sâu dân tộc.

Điều đặc biệt trong văn phong nghiên cứu của ông là sự kết hợp giữa trí tuệ hàn lâm và cảm xúc nghệ sĩ. Những trang viết của Đặng Thai Mai không khô khan, không giáo điều, mà luôn có sự bay bổng, tinh tế và giàu chất nhân văn. Ông viết về văn chương bằng trái tim của người yêu cái đẹp, nhưng phân tích bằng đầu óc của một học giả nghiêm cẩn.

Công trình “Giảng văn Chinh phụ ngâm” của ông được xem là một tác phẩm sớm mang hơi hướng tiếp cận thi pháp học, một phương pháp nghiên cứu mà mãi đến nhiều năm sau giới nghiên cứu Việt Nam mới bắt đầu chú ý nhiều hơn. Điều này cho thấy tầm nhìn học thuật rất sớm và rất xa của Đặng Thai Mai.

Không chỉ nghiên cứu văn học Việt Nam, ông còn am hiểu sâu rộng văn học và văn hóa nhiều nước như Trung Quốc, Pháp, Anh, Đức, Tây Ban Nha. Ông tinh thông Hán học, thấm đẫm văn hóa phương Đông, nhưng cũng rất gần gũi với tinh thần khai sáng và nhân văn phương Tây. Chính vì vậy, nhiều người nhận xét Đặng Thai Mai là sự gặp gỡ đặc biệt giữa cổ điển và hiện đại, giữa Á Đông và châu Âu, giữa truyền thống dân tộc và tri thức thế giới.

Trong đời sống thường ngày, Đặng Thai Mai là người bình dị, khiêm nhường và cởi mở. Nhưng khi bắt tay vào công việc, ông lại vô cùng nghiêm túc, kỹ lưỡng và nhiệt thành. Với đồng nghiệp, đặc biệt là những người trẻ, ông luôn tận tình giúp đỡ, khơi gợi niềm say mê học thuật và ý thức trách nhiệm với tri thức.

Một câu chuyện nhỏ thường được nhắc lại là khi con gái ông, PGS Đặng Thị Hạnh, đang miệt mài nghiên cứu về Victor Hugo, ông từng hỏi vui: “Này con, thế văn học Pháp không còn ai ngoài Hugo nữa sao?”. Câu hỏi ấy không phải vì ông không yêu Hugo, mà vì ông muốn người làm nghiên cứu phải luôn mở rộng tầm nhìn, không bị đóng khung trong một phạm vi quen thuộc.

Đặng Thai Mai không chỉ là một nhà nghiên cứu, mà còn là một nhà giáo lớn. Nhiều thế hệ học trò của ông sau này trở thành những trí thức, nhà nghiên cứu, nhà giáo có uy tín. Ở ông có sự mẫu mực của người thầy, sự nghiêm cẩn của học giả và sự nhân hậu của một người luôn đặt tri thức trong mối liên hệ với con người và đất nước.

Ông cũng là người bạn, người đồng nghiệp của nhiều trí thức lớn cùng thời như Giáo sư Trần Văn Giàu, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và nhiều gương mặt tiêu biểu của nền văn hóa, giáo dục Việt Nam thế kỷ 20. Trong mắt những người cùng thời, Đặng Thai Mai là một trí thức lớn, uyên bác nhưng không xa cách, nghiêm túc nhưng vẫn hóm hỉnh, sâu sắc mà vẫn rất đời thường.

Có thể nói, rất khó xếp Đặng Thai Mai vào một lĩnh vực duy nhất. Ông vừa là nhà chính trị yêu nước, vừa là nhà hoạt động văn hóa, nhà nghiên cứu văn học, nhà sử học, nhà xã hội học, nhà sư phạm và nhà tư tưởng văn hóa. Ở bất cứ vai trò nào, ông cũng để lại dấu ấn bằng sự tận tụy và phẩm chất trí thức chân chính.

Giáo sư Đặng Thai Mai qua đời ngày 25/09/1984, để lại niềm tiếc thương sâu sắc trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp, học trò và giới nghiên cứu cả nước. Với những đóng góp lớn lao cho đất nước, ông được trao tặng Huân chương Lao động hạng Nhì, Huân chương Hồ Chí Minh năm 1982, Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 1996 cùng nhiều phần thưởng cao quý khác.

Nhìn lại cuộc đời ông, có thể thấy Đặng Thai Mai là một trong những trí thức tiêu biểu nhất của Việt Nam hiện đại. Một con người sinh ra từ truyền thống nho học yêu nước, trưởng thành trong phong trào cách mạng, cống hiến cho giáo dục, văn hóa và khoa học, để lại cho hậu thế một di sản lớn lao không chỉ bằng sách vở, mà còn bằng nhân cách sống.