GIÁO SƯ LÊ VĂN THIÊM - TIẾN SĨ TOÁN HỌC ĐẦU TIÊN CỦA VIỆT NAM, NGƯỜI CÓ CÔNG ĐẦU ĐẶT NỀN MÓNG PHÁT TRIỂN NGÀNH TOÁN HỌC NƯỚC NHÀ

Giáo sư Lê Văn Thiêm (1918–1991) là một trong những nhà khoa học tiêu biểu của Việt Nam trong thế kỷ XX, có nhiều đóng góp quan trọng cho sự phát triển của nền toán học và giáo dục nước nhà. Đang ở đỉnh cao của sự nghiệp khoa học tại châu Âu, ông đã lựa chọn trở về Tổ quốc, chấp nhận gian khổ để đem tài năng và trí tuệ phục vụ đất nước.

Nhà toán học tài năng, có nghị lực phi thường

Lê Văn Thiêm sinh năm 1918 tại Hà Tĩnh. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh và có nghị lực học tập. Trong những năm học tại Trường Collège de Quy Nhơn, ông hoàn thành chương trình học với thành tích xuất sắc, nhanh chóng vượt qua các kỳ thi tú tài.

Năm 1939, với thành tích nổi bật, ông được nhận học bổng sang Pháp du học. Tại Trường Đại học Sư phạm Paris, ông hoàn thành chương trình cử nhân Toán học chỉ trong một năm. Sau đó, ông sang Đức nghiên cứu và bảo vệ thành công luận án tiến sĩ Toán học, rồi trở lại Pháp tiếp tục nghiên cứu.

Năm 1948, ông bảo vệ xuất sắc luận án tiến sĩ khoa học quốc gia về Toán và được mời giảng dạy tại Đại học Bách khoa Zurich, Thụy Sĩ.

Trong thời gian nghiên cứu, Lê Văn Thiêm tập trung vào lý thuyết phân phối giá trị các hàm phân hình, hay còn gọi là lý thuyết Nevanlinna. Ông là người đầu tiên đưa ra lời giải cho một bài toán khó thuộc “bài toán ngược của lý thuyết Nevanlinna”, đồng thời đề xuất một phương pháp mới để nghiên cứu vấn đề này.

Từ bỏ vị trí khoa học ở châu Âu để trở về phục vụ Tổ quốc

Năm 1949, hưởng ứng lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Giáo sư Lê Văn Thiêm quyết định từ bỏ vị trí khoa học đầy triển vọng tại Zurich để trở về nước tham gia kháng chiến.

Ông trở về Việt Nam qua đường Paris - Bangkok, sau đó đi đường bộ qua Campuchia về khu 9, rừng U Minh, tham gia cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Trong thời gian công tác tại đây, ông được giới thiệu và kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam.

Năm 1951, Chính phủ điều động ông từ Nam Bộ ra Việt Bắc. Ông vượt đường rừng trong nhiều tháng để nhận nhiệm vụ xây dựng Trường Khoa học Cơ bản và Trường Sư phạm Cao cấp, đồng thời giữ chức hiệu trưởng hai trường.

Sau ngày giải phóng Thủ đô năm 1954, ông được giao làm Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Khoa học. Từ năm 1957 đến 1970, ông giữ chức Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Năm 1970, ông được điều động làm Viện trưởng Viện Toán học.

Đưa toán học phục vụ những yêu cầu thực tiễn của đất nước

Xuất thân là một nhà toán học lý thuyết, nhưng Lê Văn Thiêm không chỉ tập trung vào những vấn đề toán học thuần túy. Ông đặc biệt quan tâm đến việc đưa toán học vào giải quyết những vấn đề thực tiễn của Việt Nam.

Từ năm 1963, ông nghiên cứu ứng dụng hàm biến phức trong lý thuyết nổ, cùng các học trò vận dụng phương pháp Lavrentiev để giải quyết nhiều bài toán phục vụ sản xuất và quốc phòng.

Các công trình của ông và cộng sự được ứng dụng trong tính toán nổ mìn tại mỏ đá Núi Voi phục vụ xây dựng Khu gang thép Thái Nguyên; tính toán nổ mìn làm đường; nổ mìn định hướng phục vụ nạo vét kênh Nhà Lê từ Thanh Hóa đến Hà Tĩnh.

Bên cạnh đó, ông cùng các cộng sự nghiên cứu nhiều vấn đề phục vụ các công trình thủy lợi, thủy điện, trong đó có tính toán nước thấm và chế độ dòng chảy cho các đập thủy điện Hòa Bình, Vĩnh Sơn và tính toán chất lượng nước cho công trình thủy điện Trị An.

Những đóng góp này thể hiện rõ quan điểm của Lê Văn Thiêm về việc gắn nghiên cứu khoa học cơ bản với nghiên cứu ứng dụng, đưa tri thức toán học phục vụ trực tiếp công cuộc xây dựng và phát triển đất nước.

Đặt nền móng cho nền toán học Việt Nam hiện đại

Trong suốt sự nghiệp nghiên cứu, Giáo sư Lê Văn Thiêm công bố nhiều công trình khoa học trong và ngoài nước, trong đó có các sách chuyên khảo. Những đóng góp của ông được thể hiện trên cả ba phương diện: nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng và triển khai ứng dụng.

Trên cương vị Viện trưởng Viện Toán học, ông có vai trò quan trọng trong xây dựng và phát triển đội ngũ toán học Việt Nam. Dưới sự lãnh đạo của ông, Viện Toán học từng bước trở thành một trung tâm toán học có uy tín trong khu vực.

Không chỉ là nhà nghiên cứu, Lê Văn Thiêm còn là người có đóng góp lớn cho công tác đào tạo, xây dựng đội ngũ cán bộ khoa học và phát triển giáo dục đại học. Ông dành nhiều tâm huyết cho việc đào tạo các thế hệ nhà toán học Việt Nam, góp phần tạo dựng nền tảng cho sự phát triển của ngành toán học nước nhà.

Tấm gương về trí tuệ và lòng cống hiến

Điều đặc biệt trong cuộc đời Giáo sư Lê Văn Thiêm là lựa chọn trở về Tổ quốc khi đang có điều kiện phát triển sự nghiệp khoa học ở châu Âu. Ông đã từ bỏ những thuận lợi về vật chất và môi trường nghiên cứu để chia sẻ những khó khăn, gian khổ với đất nước trong những năm chiến tranh.

Cuộc đời ông thể hiện sự kết hợp giữa tài năng khoa học, tinh thần yêu nước và trách nhiệm đối với Tổ quốc. Những đóng góp của ông không chỉ nằm ở các công trình toán học mà còn ở việc xây dựng nền móng cho giáo dục đại học, đào tạo nhân lực khoa học và đưa toán học vào giải quyết các vấn đề thực tiễn của đất nước.

Giáo sư Lê Văn Thiêm qua đời ngày 3-7-1991 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Để ghi nhận những đóng góp của ông, Nhà nước đã truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh và Huân chương Độc lập hạng Nhất. Tên ông được đặt cho Giải thưởng Toán học Lê Văn Thiêm, một giải thưởng dành cho những cá nhân có thành tích xuất sắc trong nghiên cứu, giảng dạy và học tập toán học; đồng thời được đặt cho nhiều công trình, đường phố và trường học.

Giáo sư Lê Văn Thiêm là một trong những người đặt nền móng quan trọng cho nền toán học Việt Nam hiện đại. Từ một nhà toán học đạt nhiều thành tựu ở châu Âu, ông đã lựa chọn trở về quê hương, đem tri thức và tài năng phục vụ đất nước. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là tấm gương sáng về tinh thần yêu nước, ý chí học tập, lao động khoa học và trách nhiệm của người trí thức đối với Tổ quốc.