Giáo sư Nguyễn Văn Huyên: 29 năm làm Bộ trưởng Giáo dục giữa khói lửa chiến tranh (1905 - 1975)
Để một dân tộc giành được độc lập và phát triển trường tồn, vũ khí không chỉ là súng đạn mà còn là tri thức. Giáo sư Nguyễn Văn Huyên (quê ở Hoài Đức, Hà Nội) chính là người đã bảo vệ và thắp sáng ngọn đuốc tri thức ấy xuyên suốt hai cuộc kháng chiến tàn khốc nhất. Từng học tập tại Pháp và là người Việt Nam đầu tiên nhận bằng Tiến sĩ kép về Văn khoa và Lịch sử tại Đại học Sorbonne, ông có đầy đủ điều kiện để trở thành một học giả danh giá tại châu Âu.
Thế nhưng, sau năm 1945, ông đã bỏ lại tất cả để theo Bác Hồ lên chiến khu Việt Bắc. Năm 1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trao cho ông trọng trách Bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục. Và ông đã giữ cương vị này liên tục suốt 29 năm (1946 - 1975), trở thành vị Bộ trưởng tại vị lâu nhất trong lịch sử Việt Nam. Thử thách đặt ra cho ông là vô tiền khoáng hậu: xây dựng một nền giáo dục quốc dân trong bối cảnh đất nước bị bom đạn cày xới, 95% dân số mù chữ và ngân sách gần như bằng không.
Giữa rừng sâu Việt Bắc, ông đã tổ chức phong trào "Bình dân học vụ" kỳ diệu, xóa mù chữ cho hàng triệu người nông dân chỉ bằng bảng đen, phấn trắng và những lớp học dưới hầm giao thông hào. Bước sang kháng chiến chống Mỹ, khi trường học trở thành mục tiêu ném bom, ông lại đề ra phương châm "Thầy trò cùng sơ tán, lớp học dưới lòng đất". Nhờ sự lãnh đạo tài tình của ông, ngay dưới mưa bom bão đạn, tiếng trẻ em đánh vần vẫn vang lên, các trường đại học vẫn mọc lên giữa rừng sâu, đào tạo ra những thế hệ kỹ sư, bác sĩ, nhà khoa học xuất chúng phục vụ trực tiếp cho kháng chiến. Sự tận hiến của Giáo sư Nguyễn Văn Huyên đã chứng minh một chân lý vĩ đại: một dân tộc dẫu nghèo khó và chìm trong khói lửa, chỉ cần không ngừng học tập, dân tộc đó không bao giờ bị đánh bại.
