Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Lân: Người thầy lớn và biểu tượng của gia đình khoa bảng Việt Nam

Thân thế và sự nghiệp

Giáo sư (GS), Nhà giáo Nhân dân (NGND) Nguyễn Lân sinh ngày 14 tháng 6 năm 1906 trong một gia đình nhà nông nghèo nhưng có truyền thống hiếu học tại làng Ngọc Lập, huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên. Trong số 17 anh chị em, ông là con út và là một trong bốn người may mắn sống sót qua tuổi thơ nghèo khó. Nhờ ý chí nỗ lực vượt khó, ngay từ khi còn là học sinh trường Bưởi, ông đã bộc lộ tài năng xuất sắc và nhận được học bổng toàn phần. Năm 1927, ông thi đỗ Thủ khoa vào Trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương và tiếp tục tốt nghiệp Thủ khoa vào năm 1932.

Sự nghiệp giáo dục của GS Nguyễn Lân trải dài qua nhiều giai đoạn lịch sử của đất nước. Sau khi tốt nghiệp, ông giảng dạy tại Hải Phòng và Hà Nội trước khi chuyển vào Huế sống và làm việc suốt 10 năm (1935–1945), nơi ông dạy các môn Văn, Sử tại các trường danh tiếng như Quốc Học, Đồng Khánh và Bách Công. Sau Cách mạng tháng Tám, ông được giao trọng trách Giám đốc Học chính Trung Bộ. Trong kháng chiến chống Pháp, ông giữ chức Giám đốc Giáo dục Liên khu 10 và sau đó là Liên khu Việt Bắc, được Bác Hồ gửi thư khen là "một giám đốc có tài". Từ năm 1956 cho đến khi nghỉ hưu, ông là Chủ nhiệm Khoa Tâm lý Giáo dục học đầu tiên của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội.

Hoạt động khoa học và văn hóa

GS Nguyễn Lân không chỉ là một người thầy đứng lớp mà còn là một nhà văn, nhà ngôn ngữ học và nhà biên soạn từ điển lỗi lạc. Ngay từ năm 19 tuổi, ông đã gây tiếng vang với cuốn tiểu thuyết đầu tay Cậu bé nhà quê (1925), một tác phẩm bênh vực quyền sống của trẻ em nông thôn. Ông cũng là người đặt nền móng cho bộ môn Tâm lý học và Giáo dục học tại Việt Nam qua nhiều giáo trình giá trị.

Trong lĩnh vực ngôn ngữ, bộ sách Ngữ pháp Việt Nam của ông đã được sử dụng chính thống trong nhà trường suốt nhiều thập kỷ. Đặc biệt, sau khi nghỉ hưu ở tuổi 67, ông dành trọn tâm huyết cho việc biên soạn các cuốn từ điển đồ sộ như: Từ điển Việt - Pháp, Từ điển Hán - Việt, Từ điển thành ngữ, tục ngữ Việt Nam. Dù các công trình từ điển của ông từng gây ra những tranh luận học thuật về sau, giới chuyên môn vẫn khẳng định những đóng góp to lớn của ông trong việc giữ gìn sự trong sáng của tiếng Việt và tinh thần tận hiến cho khoa học.

Di sản và gia đình khoa bảng

Di sản quý báu nhất mà GS Nguyễn Lân để lại không chỉ là các công trình khoa học mà còn là truyền thống hiếu học của gia đình. Ông cùng vợ là bà Nguyễn Thị Tề đã nuôi dạy 8 người con đều trở thành những nhà khoa học, giáo sư, tiến sĩ nổi tiếng, đóng góp cho nhiều lĩnh vực then chốt của đất nước như âm nhạc, sinh học, khảo cổ, y học và ngôn ngữ học. Gia đình ông được xem là một biểu tượng mẫu mực của gia đình khoa bảng Việt Nam, nơi các thế hệ luôn tiếp nối tinh thần học tập suốt đời và phụng sự cộng đồng.

GS Nguyễn Lân qua đời năm 2003 tại Hà Nội, hưởng thọ 97 tuổi. Với những cống hiến trọn đời, ông đã được Nhà nước trao tặng Giải thưởng Nhà nước về khoa học và công nghệ năm 1988 cùng nhiều huân chương cao quý khác.

Các nguồn truy xuất:

1. Chuyện về gia đình danh giá có 8 anh em là nhà khoa học nổi tiếng Việt Nam - Dân trí.