Giáo Sư, Nhà Giáo Nhân Dân Trần Văn Giàu: Linh Hồn Mùa Thu Tháng Tám Nam Bộ Và Cây Đại Thụ Của Nền Sử Học Việt Nam

Giáo Sư, Nhà Giáo Nhân Dân Trần Văn Giàu: Linh Hồn Mùa Thu Tháng Tám Nam Bộ Và Cây Đại Thụ Của Nền Sử Học Việt Nam

Trong lịch sử cách mạng và nền học thuật Việt Nam thế kỷ XX, Trần Văn Giàu là một nhân cách lớn mang hai tầm vóc đặc biệt: ở tuổi ngoài 30, ông là vị Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ, Chủ tịch Ủy ban Khởi nghĩa và Chủ tịch Ủy ban Hành chính Lâm thời Nam Bộ — người trực tiếp chỉ huy cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền tại Sài Gòn (25/8/1945) và phát lời hiệu triệu mở đầu cuộc "Nam Bộ kháng chiến" (23/9/1945). Nửa thế kỷ sau đó, ông lại trở thành một học giả uyên bác, người đặt nền móng cho ngành khoa học lịch sử và giáo dục đại học cách mạng Việt Nam.

Bức ảnh chân dung trên khắc họa hình ảnh quen thuộc của Giáo sư Trần Văn Giàu lúc tuổi cao: mái tóc bạc trắng, gương mặt hiền từ nhưng toát lên thần thái minh mẫn, cương trực của một bậc đại trí thức Nam Bộ.

Công tử điền chủ đất Long An dấn thân vào con đường cách mạng

Trần Văn Giàu (bí danh Chính, Hoàng, Sáu Giàu) sinh ngày 11 tháng 9 năm 1911 (tức ngày 6 tháng 8 năm Tân Hợi) tại xã An Lục Long, huyện Châu Thành, tỉnh Tân An (nay thuộc tỉnh Long An) trong một gia đình đại điền chủ giàu có nhưng giàu lòng yêu nước.

Năm 1926, sau khi học xong bậc tiểu học tại quê nhà, cậu thiếu niên Trần Văn Giàu lên Sài Gòn theo học tại trường Chasseloup-Laubat (nay là Trường THPT Lê Quý Đôn, Quận 3, TP.HCM). Năm 1928, sau khi đỗ bằng Tú tài, ông sang Pháp du học tại Viện Đại học Toulouse.

Tại nước Pháp, thay vì chọn cuộc sống nhung lụa của một công tử nhà giàu, chàng sinh viên Trần Văn Giàu lại hăng hái tham gia phong trào yêu nước của lưu học sinh và gia nhập Đảng Cộng sản Pháp vào tháng 5 năm 1929. Tháng 5 năm 1930, do dẫn đầu cuộc biểu tình trước dinh Tổng thống Pháp ở Paris để đòi hủy bỏ án tử hình đối với các chiến sĩ khởi nghĩa Yên Bái (Nguyễn Thái Học), ông bị chính quyền Pháp bắt giam và trục xuất về Sài Gòn.

Trở về nước, ông đi dạy học tại trường tư thục Huỳnh Khương Ninh (Sài Gòn) và bí mật gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương. Năm 1931, ông được cử sang Moskva (Liên Xô) học tại Trường Đại học Phương Đông với bí danh là Hoàng. Tốt nghiệp xuất sắc với luận văn về vấn đề ruộng đất ở Đông Dương (1933), ông trở về Sài Gòn bắt tay ngay vào việc củng cố Xứ ủy Nam Kỳ và biên tập tờ báo Cờ Đỏ.

Trong giai đoạn 1935–1943, ông hai lần bị thực dân Pháp bắt giam tại Khám Lớn Sài Gòn và căng Tà Lài (Đồng Nai). Tại Khám Lớn Sài Gòn, với kiến thức lý luận uyên thâm, ông được các tù chính trị tôn gọi là "Giáo sư Đỏ" vì đã trực tiếp biên soạn giáo trình và mở các lớp giảng dạy triết học, kinh tế chính trị và lịch sử ngay trong nhà lao.

Nhạc trưởng của Cách mạng Tháng Tám tại Sài Gòn và ngày "Nam Bộ kháng chiến"

Sau khi vượt ngục Tà Lài thành công, tháng 10 năm 1943, tại hội nghị ở Chợ Gạo (Mỹ Tho), Trần Văn Giàu được bầu làm Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ. Trước tình hình Chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn kết thúc, ông đã sáng suốt chủ trương xây dựng lực lượng Thanh niên Tiền phong (do bác sĩ Phạm Ngọc Thạch đứng đầu) làm lực lượng chính trị và bán vũ trang hùng hậu chuẩn bị chớp thời cơ khởi nghĩa.

Tháng 8 năm 1945, tại Hội nghị Xứ ủy mở rộng ở Chợ Đệm (nay thuộc thị trấn Tân Túc, huyện Bình Chánh — ngay sát cửa ngõ Bình Tân, TP.HCM), Bí thư Xứ ủy Trần Văn Giàu được cử làm Chủ tịch Ủy ban Khởi nghĩa Nam Bộ. Đêm 24, rạng sáng ngày 25 tháng 8 năm 1945, dưới sự chỉ huy quyết đoán của ông, hơn một triệu đồng bào Sài Gòn - Chợ Lớn và các tỉnh lân cận đã nhất tề xuống đường giành chính quyền trọn vẹn mà hầu như không đổ máu.

Ngày 2 tháng 9 năm 1945, tại Quảng trường Norodom (nay là khu vực phía sau Nhà thờ Đức Bà, Quận 1), khi hệ thống phát thanh tiếp âm từ Hà Nội gặp sự cố kỹ thuật vì thời tiết xấu nên đồng bào Sài Gòn không nghe được tiếng Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, Chủ tịch Lâm ủy Hành chính Nam Bộ Trần Văn Giàu đã bước lên lễ đài, ứng khẩu một bài diễn văn lịch sử khẳng định nền độc lập của Việt Nam và kêu gọi toàn dân đoàn kết bảo vệ chính quyền non trẻ.

Chỉ ba tuần sau, rạng sáng ngày 23 tháng 9 năm 1945, thực dân Pháp được quân Anh yểm trợ đã nổ súng đánh chiếm trụ sở Ủy ban Nhân dân Nam Bộ, mở đầu cuộc xâm lược Việt Nam lần thứ hai. Ngay trong sáng hôm đó, tại một ngôi nhà số 629 đường Cây Mai (nay là đường Nguyễn Trãi, Quận 5, TP.HCM), Bí thư Xứ ủy kiêm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ Trần Văn Giàu đã thảo lời hiệu triệu đanh thép gửi đồng bào:

"Đồng bào Nam Bộ! Nhân dân thành phố Sài Gòn! Hãy đứng dậy, cầm vũ khí xông lên đánh đuổi quân xâm lược!... Độc lập hay là chết! Hôm nay, ngày 23 tháng 9 năm 1945, cuộc kháng chiến bắt đầu!"

Lời hiệu triệu ấy đã mở đầu cho bản anh hùng ca "Mùa thu rồi, ngày hai ba, ta đi theo tiếng kêu sơn hà nguy biến..." (ca khúc Nam Bộ kháng chiến của nhạc sĩ Tạ Thanh Sơn).

Cây đại thụ của nền giáo dục và sử học Việt Nam

Năm 1951, theo sự phân công của Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông chuyển sang mặt trận giáo dục và khoa học tại chiến khu Việt Bắc, trực tiếp sáng lập và làm Giám đốc Trường Dự bị Đại học và Đại học Sư phạm Văn khoa (tiền thân của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội và Đại học Khoa học Xã hội & Nhân văn ngày nay). Năm 1956, ông là một trong những nhà khoa học đầu tiên được Nhà nước phong học hàm Giáo sư.

Trong suốt hơn nửa thế kỷ cầm bút nghiên cứu, Giáo sư Trần Văn Giàu đã để lại một đồ sộ học thuật với hơn 50 công trình khoa học lớn có giá trị nền tảng về Lịch sử, Triết học và Tư tưởng:

• Bộ sách "Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám" (3 tập) — công trình kiệt xuất giúp ông được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt đầu tiên năm 1996.

Cuối đời, vị Giáo sư lão thành đã quyết định bán ngôi nhà riêng của mình để lấy số tiền 1.000 lượng vàng thành lập "Quỹ Giải thưởng Khoa học Trần Văn Giàu" nhằm trao giải cho các công trình nghiên cứu lịch sử và lịch sử tư tưởng về vùng đất Nam Bộ.

Ngày 16 tháng 12 năm 2010, Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân, Anh hùng Lao động Trần Văn Giàu qua đời tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng đại thọ 100 tuổi. Để tri ân công lao to lớn của ông đối với mảnh đất Sài Gòn - Gia Định - TP.HCM, thành phố đã đặt tên Trần Văn Giàu cho tuyến đại lộ lớn (Tỉnh lộ 10 mở rộng) đi qua địa bàn quận Bình Tân và huyện Bình Chánh (nối liền về quê hương Long An của ông), cũng như ngôi Trường THPT Trần Văn Giàu tại quận Bình Thạnh.