Giáo sư Phạm Thiều: Từ bục giảng Petrus Ký đến ngọn cờ tập hợp trí thức Nam Bộ và tấm gương tận hiến trọn đời
Dù chưa từng chính thức nhận học hàm, Giáo sư Phạm Thiều (1904 - 1986) vẫn luôn được các thế hệ kính trọng tôn xưng bởi sự uyên bác và nhân cách lớn. Khởi đầu là một người thầy đáng kính tại Sài Gòn, ông đã hòa mình vào dòng thác cách mạng, đảm đương nhiều trọng trách từ Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính Sài Gòn - Chợ Lớn đến vai trò Đại sứ, trọn đời cống hiến không chút bận tâm đến quyền lợi hay đãi ngộ.
Bục giảng là diễn đàn thổi bùng ngọn lửa yêu nước
Đồng chí Phạm Thiều sinh ngày 04/4/1904 tại xã Diễn Phúc, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An. Vốn xuất thân nghèo khó, ông phải vừa đi học vừa đi dạy kèm nhưng luôn nổi tiếng học giỏi, đứng đầu lớp tại Trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương (Hà Nội).
Tốt nghiệp năm 1927, ông được điều vào Sài Gòn làm việc và sau đó giảng dạy tại Trường Petrus Trương Vĩnh Ký. Am hiểu sâu sắc cả Tây học lẫn Hán học, ông được học sinh và giới giáo sư nể trọng.
Ông đã biến bục giảng và các buổi diễn thuyết tại Hội Khuyến học Sài Gòn thành nơi cuốn hút, truyền bá tư tưởng tiến bộ, yêu nước cho thanh niên. Ông chính là người thầy đã dìu dắt, truyền ảnh hưởng chính trị cho nhiều trí thức tên tuổi như Trần Văn Khê và nhóm "Hoàng Mai Lưu" (Huỳnh Văn Tiểng, Mai Văn Bộ, Lưu Hữu Phước).
Trước Cách mạng tháng Tám 1945, ông được phân công làm chủ bút tờ Báo Thanh niên Tiền phong. Bằng uy tín và tài hùng biện, ông đã đi diễn thuyết nhiều nơi, vận động đông đảo quần chúng hăng hái tham gia khởi nghĩa giành chính quyền ngày 25/8/1945 tại Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định.
Lăn xả nơi chiến trường và dấu ấn trên mặt trận ngoại giao, văn hóa
Khi thực dân Pháp tái chiếm Sài Gòn, Giáo sư Phạm Thiều rút về Thủ Đức, Biên Hòa và đảm nhận nhiều vị trí then chốt: Trưởng Phòng Chính trị Bộ Tư lệnh Khu 7, Giám đốc Sở Thông tin - Tuyên truyền đầu tiên của Nam Bộ, Trưởng Ban Hoa vận Xứ ủy.
Năm 1949, ông được điều động làm Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Hành chính Sài Gòn - Chợ Lớn, trực tiếp chỉ đạo công tác nội thành, và vinh dự được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương trong thời gian kháng chiến. Hình ảnh người trí thức uyên bác lăn xả chiến đấu đã in đậm trong tâm trí đồng đội, như Thượng tướng Trần Văn Trà từng bộc bạch: "Tôi không quên được hình ảnh ông Phạm Thiều, một giáo sư nổi tiếng của Sài Gòn hồi ấy, cũng đầu đội mũ nan, tay cầm tầm vông vạt nhọn, lăn bò theo đám thanh niên chúng tôi, nhằm vào quân thù mà tiến".
Sau Hiệp định Genève (1954), ông tập kết ra Bắc và chuyển sang công tác ngoại giao, giáo dục. Ông được bổ nhiệm làm Đại sứ đặc mệnh toàn quyền tại Tiệp Khắc (1956) và Hungary (1961).
Tháng 8/1964, trở về nước, ông từ chối chức Thứ trưởng Bộ Đại học và Trung học chuyên nghiệp vì cho rằng mình đã lớn tuổi, chỉ xin lui về nghiên cứu, giảng dạy Hán Nôm và làm Trưởng ban Hán Nôm (năm 1970).
Sau ngày miền Nam giải phóng (1975), với uy tín lớn lao trong giới trí thức Sài Gòn, ông trở lại miền Nam làm Giám đốc Thư viện Khoa học Xã hội và đắc cử Đại biểu Quốc hội khóa VI, Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (năm 1976).
Nhân cách cao cả của người trí thức cộng sản mẫu mực
Giáo sư Phạm Thiều là hiện thân của sự toàn tâm, toàn ý cho công việc, kết tinh những phẩm chất cao đẹp: cần cù, giản dị, nghiêm túc, liêm khiết và nhân hậu.
Sự giản dị và đức hy sinh của ông được thể hiện trọn vẹn cho đến phút cuối đời. Trước khi mất, ông căn dặn gia đình viết thư xin Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức tang lễ đơn giản, tiết kiệm, không đăng báo, không điếu văn, không vòng hoa và xin được hỏa táng.
Ông mất ngày 01/12/1986 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Ghi nhận những đóng góp vô giá của ông, Đảng và Nhà nước đã trao tặng Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Kháng chiến hạng Nhất, và Bộ Ngoại giao truy tặng Huy chương Vì sự nghiệp ngoại giao Việt Nam (2003). Tên tuổi của Giáo sư Phạm Thiều mãi rạng danh trên những con đường tại Quận 7 (Thành phố Hồ Chí Minh) và quận Sơn Trà (Đà Nẵng).
