Giáo sư Phan Huy Lê: Nhà sử học tiên phong, người thầy mẫu mực, một nhân cách lớn
Giáo sư Phan Huy Lê – Người làm mới tư duy sử học Việt Nam
Giáo sư Phan Huy Lê (1934–2024) sinh ra tại làng Thu Hoạch, nay thuộc xã Thạch Châu, huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh, trong một gia đình có truyền thống khoa bảng và yêu nước. Ông được nuôi dưỡng trong môi trường giàu truyền thống hiếu học, trọng nghĩa và tiếp thu nhiều giá trị văn hóa từ các thế hệ trong gia đình. Năm 1952, ông rời quê theo học lớp dự bị đại học ở Thanh Hóa. Ban đầu yêu thích Toán – Lý, nhưng dưới sự định hướng của các giáo sư Trần Văn Giàu và Đào Duy Anh, ông chuyển sang nghiên cứu Lịch sử và từ đó gắn bó trọn đời với ngành sử học Việt Nam.
Năm 1956, sau khi tốt nghiệp Cử nhân Sử – Địa, Phan Huy Lê được nhận vào giảng dạy tại Bộ môn Lịch sử Việt Nam Cổ Trung đại, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Với năng lực nổi bật, chỉ hai năm sau, khi mới 24 tuổi, ông đã đảm nhiệm vị trí Chủ nhiệm bộ môn. Trong những năm đầu sự nghiệp, ông tập trung nghiên cứu lịch sử kinh tế – xã hội, đặc biệt là chế độ ruộng đất, nông nghiệp và phong trào nông dân Việt Nam. Những công trình được thực hiện khi ông còn rất trẻ đã đặt nền móng cho vị thế của một nhà sử học có tư duy khoa học, cẩn trọng và giàu sức sáng tạo.
Trong quá trình nghiên cứu, Giáo sư Phan Huy Lê đặc biệt chú trọng phương pháp tiếp cận đa chiều, dựa trên sử liệu và khảo sát thực địa. Khi đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ, ông chuyển hướng nghiên cứu sâu về các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, lịch sử chiến tranh và nghệ thuật quân sự truyền thống. Ông tổ chức nhiều chuyến điền dã tại các vùng chiến trận, qua đó phát hiện thêm nhiều nguồn tư liệu quý, giúp làm sáng tỏ những sự kiện lịch sử. Cách kết hợp giữa tư liệu, thực địa và phân tích khoa học đã góp phần đổi mới phương pháp nghiên cứu và đào tạo sử học ở Việt Nam.
Một dấu ấn nổi bật trong sự nghiệp của Giáo sư là việc ông không ngừng hiện đại hóa phương pháp nghiên cứu lịch sử. Ông đề cao việc khai thác tư liệu gốc như địa bạ, châu bản, gia phả, đồng thời thúc đẩy phương pháp đa ngành và liên ngành. Ông cũng đặc biệt quan tâm đến lịch sử địa phương, lịch sử dòng họ và lịch sử của các cộng đồng dân tộc, qua đó nhìn nhận lịch sử Việt Nam như lịch sử của toàn dân. Những công trình về Nguyễn Trãi, Lê Lợi, Quang Trung – Nguyễn Huệ, Thăng Long – Hà Nội cùng nhiều lĩnh vực khác đã góp phần làm phong phú và toàn diện hơn nhận thức về lịch sử dân tộc.
Không chỉ là một nhà khoa học, Phan Huy Lê còn là một nhà giáo có ảnh hưởng sâu rộng. Gần nửa thế kỷ giảng dạy, ông đào tạo hàng nghìn học trò tại nhiều trường đại học trong và ngoài nước, trong đó có nhiều người trở thành những nhà nghiên cứu, giảng viên và cán bộ quản lý. Ông còn góp phần xây dựng hai ngành Việt Nam học và Đông Phương học, đồng thời sáng lập và dẫn dắt Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển. Những đóng góp ấy đã giúp hình thành một hướng nghiên cứu Việt Nam học mang tính liên ngành, mở rộng giao lưu và hội nhập với giới học thuật quốc tế.
Trong công việc, Giáo sư Phan Huy Lê được đánh giá cao bởi sự cẩn trọng, khoa học, khách quan và tinh thần luôn tìm kiếm sự hoàn thiện. Ông quan niệm người nghiên cứu lịch sử phải có trách nhiệm làm sáng tỏ những vấn đề của quá khứ bằng tư liệu và phương pháp khoa học, đồng thời phải trung thực với sự thật lịch sử. Chính sự nghiêm túc trong học thuật, tận tâm với nghề và trách nhiệm với thế hệ sau đã tạo nên hình ảnh một người thầy mẫu mực, được nhiều thế hệ học trò và đồng nghiệp kính trọng.
Với những cống hiến to lớn cho khoa học và giáo dục, Giáo sư Phan Huy Lê được phong Giáo sư Sử học, Nhà giáo Ưu tú, Nhà giáo Nhân dân và nhận nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học năm 2017. Ông cũng là người đầu tiên của ngành Khoa học xã hội Việt Nam trở thành Viện sĩ Thông tấn của Viện Hàn lâm Văn khắc và Mĩ văn thuộc Học viện Pháp quốc. Di sản nghiên cứu đồ sộ cùng những đóng góp trong đào tạo đã đưa ông trở thành một trong những cây đại thụ của nền sử học Việt Nam, để lại ảnh hưởng lâu dài đối với các thế hệ nghiên cứu và giáo dục sau này.
