Giáo sư Phan Huy Lê: Nhà sử học tiên phong, người thầy mẫu mực, một nhân cách lớn

Hạt giống cách mạng từ dòng họ khoa bảng

Làng Thu Hoạch, nay là xã Thạch Châu, huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh, là một vùng quê văn hiến, giàu truyền thống hiếu học, cần cù, yêu nước và cách mạng. Đây cũng là quê hương của Giáo sư Sử học, Nhà giáo Nhân dân Phan Huy Lê, một nhà khoa học xuất sắc, có nhiều đóng góp lớn cho nền sử học nước nhà, một người thầy mẫu mực, ưu tú.

Phan Huy Lê sinh ngày 23/2/1934. Cả hai dòng họ nội, ngoại của Giáo sư đều là những dòng họ khoa bảng nổi tiếng với những danh nhân văn hoá lớn như Phan Huy Cận (1722-1789), Phan Huy Ích (1751-1822), Phan Huy Chú (1782-1840), Cao Xuân Dục (1842-1923), Cao Xuân Huy (1900-1983)… Thân sinh ông là Phan Huy Tùng (1878-1939), Tiến sĩ Nho học khoa Quý Sửu đời vua Duy Tân (năm 1913), từng làm quan trong triều đình Huế, nổi tiếng thanh liêm, nhân hậu.Giáo sư Phan Huy Lê đã sống trọn những năm tháng tuổi thơ tại quê hương, thừa hưởng truyền thống trọng nghĩa và hiếu học từ hai gia đình đã định hình cá tính và nhân cách trước khi ông hoà nhập vào cuộc sống xã hội. Nếu bản thân ông thuộc về thế hệ trải qua thời kỳ gian nan của lịch sử Việt Nam hiện đại, thì tầm nhìn của ông đã vượt ra ngoài giới hạn đó, giúp ông giữ vững được cái nhìn khách quan trên con đường nghiên cứu lịch sử nước nhà.

Năm 1952, khi 18 tuổi, ông rời quê hương, theo học lớp dự bị đại học ở Thanh Hoá. Tại đây, ông có cơ hội tiếp xúc với những trí thức cách mạng hàng đầu của đất nước. Ban đầu, Phan Huy Lê vốn ham mê khoa học tự nhiên và dự định chọn Toán-Lý cho tương lai nghề nghiệp của mình. Nhưng dường như số phận đã có sự an bài. Giáo sư Trần Văn Giàu và Giáo sư Đào Duy Anh là những người đầu tiên nhận ra những phẩm chất quý giá ở Phan Huy Lê và hướng ông vào học ban Sử-Địa trường Đại học Sư phạm Hà Nội.

Trong điều kiện học tập khó khăn, ông đã tự đặt ra những nguyên tắc học tập, làm việc và kiên trì thực hiện. Với sự thông minh, hiểu biết, cách làm việc cẩn thận, khoa học, ngay khi còn là sinh viên, ông đã được các thầy tin cậy giao làm trợ lý giảng dạy. Năm 1956, trường Đại học Tổng hợp Hà Nội thành lập gồm 4 khoa: Toán-Lý, Hoá-Sinh, Văn và Sử, Phan Huy Lê vừa tốt nghiệp Cử nhân Sử-Địa đã được nhận ngay vào bộ môn Lịch sử Việt Nam Cổ Trung đại thuộc khoa Sử. Dưới sự chỉ dẫn trực tiếp của Giáo sư Đào Duy Anh, ông vừa chính thức đứng lớp, vừa được giao viết bài giảng như một chuyên gia thực thụ. Có lẽ vì thế mà chỉ sau hai năm, khi Giáo sư Đào Duy Anh rời trường chuyển công tác về Viện Sử học, chàng thanh niên Phan Huy Lê mới 24 tuổi đời đã vững vàng trong trọng trách của một Chủ nhiệm bộ môn, đứng mũi chịu sào tổ chức và xây dựng một ngành học giữ vị trí then chốt trong hệ thống các môn học về khoa học xã hội Việt Nam.

Soi tỏ lịch sử trong cái nhìn đa chiều, hiện đại

Dấn thân vào nghề Sử, Giáo sư Phan Huy Lê càng ngày càng nhận thấy lịch sử Việt Nam ẩn chứa biết bao điều cần khám phá và lý giải một cách khoa học, mà con đường để đi đến chân lý lịch sử là con đường phức tạp, quanh co, không một chút giản đơn. Giáo sư Phan Huy Lê quan niệm kinh tế-xã hội là cơ sở nền tảng lịch sử. Nước ta là một nước nông nghiệp, nên nghiên cứu kinh tế-xã hội Việt Nam truyền thống không thể không bắt đầu từ nông thôn, nông nghiệp và nông dân. Điều này giải thích vì sao những ấn phẩm đầu tiên trong sự nghiệp khoa học của ông là Chế độ ruộng đất và kinh tế nông nghiệp thời Lê sơ (xuất bản năm 1959); Đặc điểm của phong trào nông dân Tây Sơn (1959), Lao động và làm thuê trong xã hội phong kiến Việt Nam từ thế kỷ XVIII trở về trước (1959)… Tất cả đều hoàn thành khi ông mới 25 tuổi. Trong 5 năm đầu bước vào nghề, ông đã có 5 công trình lớn thuộc lĩnh vực kinh tế-xã hội, đến nay vẫn là những công trình khảo cứu có giá trị khoa học và thời sự đối với bất kỳ ai khi nghiên cứu về lịch sử ruộng đất và kinh tế nông nghiệp Việt Nam.

Khi Giáo sư Phan Huy Lê vừa mới tạo lập được vị trí của mình trong nghiên cứu về kinh tế-xã hội, thì cũng là lúc đế quốc Mỹ leo thang bắn phá miền Bắc. Tự ý thức trách nhiệm công dân phải tham gia vào cuộc chiến đấu của dân tộc, ông chuyển sang nghiên cứu về các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm và những trận đánh lớn trong lịch sử, mà đến nay, nhắc đến Giáo sư Phan Huy Lê, người ta nghĩ ngay đến một chuyên gia hàng đầu về lịch sử chống ngoại xâm và nghệ thuật quân sự truyền thống Việt Nam, với những tổng kết sâu sắc và độc đáo, góp phần nâng tầm những chiến công chung của đất nước.