Giáo sư Tạ Quang Bửu: Bộ óc bách khoa và vị Bộ trưởng dập tắt bom từ trường (1910 - 1986)
Kháng chiến chống Mỹ là một cuộc đọ sức không chỉ bằng ý chí mà còn bằng trí tuệ khoa học kỹ thuật. Và Giáo sư Tạ Quang Bửu (quê ở Nam Đàn, Nghệ An) là một trong những khối óc vĩ đại nhất đã đứng ra dẫn dắt nền khoa học quân sự Việt Nam đương đầu với siêu cường số một thế giới. Sinh ra trong một gia đình trí thức, ông từng du học tại Pháp và Anh, tốt nghiệp xuất sắc các trường đại học danh giá như Sorbonne (Pháp) và Oxford (Anh). Ông thông thạo nhiều ngoại ngữ, uyên bác về toán học, vật lý và triết học.
Từ bỏ con đường hàn lâm tại châu Âu, Tạ Quang Bửu về nước và dấn thân vào con đường cách mạng. Ông từng giữ chức Thứ trưởng rồi Bộ trưởng Bộ Quốc phòng. Chính ông là người thay mặt Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đặt bút ký vào Hiệp định Geneva năm 1954, đình chỉ chiến sự tại Đông Dương. Tuy nhiên, di sản to lớn nhất của ông lại nằm ở vai trò "người cha đẻ" của nền khoa học kỹ thuật quân sự Việt Nam. Ông là người trực tiếp chỉ đạo việc thành lập các trường đại học kỹ thuật đầu tiên, cử những sinh viên xuất sắc nhất đi du học nước ngoài để chuẩn bị nhân lực cho tương lai.
Khi đế quốc Mỹ phong tỏa miền Bắc bằng việc thả hàng vạn quả thủy lôi và bom từ trường xuống cảng Hải Phòng và các tuyến giao thông huyết mạch, Giáo sư Tạ Quang Bửu (lúc này là Bộ trưởng Bộ Đại học và Trung học Chuyên nghiệp) đã đích thân tập hợp những nhà khoa học ưu tú nhất để giải bài toán hóc búa này. Bằng kiến thức toán lý siêu việt, ông đã trực tiếp chỉ đạo các nhóm nghiên cứu giải mã nguyên lý kích nổ của bom từ trường Mỹ, từ đó chế tạo thành công các thiết bị phá thủy lôi (như khung dây từ tính, xe phát từ trường). Phát minh này đã phá vỡ hoàn toàn chiến dịch phong tỏa của Mỹ, khơi thông mạch máu giao thông cho miền Bắc chi viện cho miền Nam. Giáo sư Tạ Quang Bửu là một biểu tượng tuyệt đẹp của một nhà bác học đích thực: dùng tri thức bách khoa của mình làm vũ khí bảo vệ non sông.
