Giáo sư, Tiến sĩ, Anh hùng Lao động Phạm Ngọc Thạch

Câu chuyện về Giáo sư, Tiến sĩ, Anh hùng Lao động Phạm Ngọc Thạch

Ngày 7 tháng 5 năm 1909, tại Quy Nhơn, một cậu bé mang tên Phạm Ngọc Thạch cất tiếng khóc chào đời trong một gia đình trí thức giàu truyền thống yêu nước.

Sau này, cậu bé ấy trở thành một bác sĩ, một nhà khoa học y khoa lớn, một người hoạt động cách mạng và là Bộ trưởng Bộ Y tế đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Nhưng nếu chỉ nhìn vào những chức danh ấy, có lẽ vẫn chưa thể hiểu hết con người Phạm Ngọc Thạch.

Bởi phía sau chiếc áo blouse trắng và những chức vụ quan trọng là một con người luôn trăn trở với một câu hỏi giản dị:

Làm thế nào để người dân Việt Nam được sống khỏe mạnh hơn?

Từ người bác sĩ trẻ đến người thầy thuốc của nhân dân

Năm 1928, Phạm Ngọc Thạch theo học ngành y. Sau đó ông sang Pháp tiếp tục học tập và tốt nghiệp bác sĩ tại Paris năm 1934. Ông sớm dành sự quan tâm đặc biệt cho bệnh lao — một căn bệnh từng gieo nỗi sợ hãi khủng khiếp trong xã hội Việt Nam thời bấy giờ.

Trở về Sài Gòn, ông mở cơ sở chữa bệnh và chuyên tâm nghiên cứu bệnh lao. Năm 1936, ông trở thành hội viên duy nhất ở Đông Dương của Hội Nghiên cứu về bệnh lao của Pháp.

Đó là con đường của một nhà khoa học.

Nhưng rồi lịch sử dân tộc bước sang một trang mới.

Phạm Ngọc Thạch không muốn chỉ đứng ngoài phòng khám để chữa bệnh cho từng người.

Ông muốn làm nhiều hơn thế.

Ông tham gia phong trào cách mạng, góp sức xây dựng lực lượng Thanh niên Tiền phong ở Nam Bộ trong những ngày Cách mạng Tháng Tám. Khi chính quyền cách mạng ra đời, ông được giao trọng trách Bộ trưởng Bộ Y tế đầu tiên của Chính phủ lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. (Trang chủ - Thư viện tỉnh lâm đồng)

Từ đây, cuộc đời ông gắn chặt với hai chữ:

Nhân dân.

Một ngành y tế bắt đầu từ những điều vô cùng thiếu thốn

Sau ngày độc lập, nền y tế cách mạng phải đối mặt với vô vàn khó khăn.

Cơ sở vật chất thiếu thốn.

Thuốc men khan hiếm.

Đội ngũ bác sĩ ít ỏi.

Bệnh tật hoành hành.

Đặc biệt, bệnh lao là một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất.

Nhưng Phạm Ngọc Thạch không nhìn vào những thiếu thốn ấy để than phiền.

Ông nhìn vào đó để tìm cách xây dựng.

Trong những năm kháng chiến, ông nhiều lần đi vào Nam, tham gia công tác lãnh đạo và tổ chức y tế ở chiến trường. Năm 1953, ông trở ra Việt Bắc, phụ trách công tác y tế và Bệnh xá 303. Sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, ông tiếp tục giữ chức Thứ trưởng Bộ Y tế. (VASS)

Đối với ông, y tế không thể chỉ là những bệnh viện lớn ở thành phố.

Y tế phải đến với nhân dân.

Phải có mạng lưới.

Phải có cán bộ.

Phải biết phòng bệnh trước khi bệnh trở nên quá nặng.

Đó là một tư duy rất quan trọng trong quá trình hình thành nền y tế nhân dân Việt Nam.

Cuộc chiến với căn bệnh mang tên “lao”

Trong cuộc đời của Phạm Ngọc Thạch, bệnh lao có một vị trí đặc biệt.

Ông không chỉ chữa bệnh.

Ông muốn hiểu căn bệnh.

Muốn tìm ra phương pháp phòng bệnh.

Muốn đào tạo những người có thể tiếp tục cuộc chiến ấy.

Muốn xây dựng cả một hệ thống chống lao cho đất nước.

Ngày 24 tháng 6 năm 1957, Chính phủ quyết định thành lập Viện Chống lao Trung ương.

Và người được giao làm Viện trưởng đầu tiên chính là Phạm Ngọc Thạch.

Cơ sở ban đầu vô cùng nghèo nàn: nhân lực chuyên môn ít, phòng xét nghiệm nhỏ, thiết bị hạn chế. Nhưng từ nơi ấy, ông cùng đồng nghiệp bắt đầu xây dựng một trung tâm nghiên cứu, điều trị, đào tạo và tổ chức công tác phòng chống lao trên phạm vi cả nước. (Ministry of Health)

Có thể nói, đây là một trong những dấu mốc quan trọng nhất trong lịch sử chống lao ở Việt Nam.

Bởi Phạm Ngọc Thạch không nhìn bệnh lao đơn thuần như một căn bệnh của từng cá nhân.

Ông nhìn nó như một vấn đề sức khỏe cộng đồng.

Muốn chống lao phải nghiên cứu.

Phải phát hiện bệnh.

Phải điều trị.

Phải phòng bệnh.

Phải tuyên truyền.

Phải đào tạo cán bộ.

Và quan trọng nhất, phải xây dựng một mạng lưới đủ rộng để có thể đến được với người dân.

Chính tư duy ấy đã đặt nền móng cho chuyên ngành lao và bệnh phổi Việt Nam.

Người thầy thuốc không ngại bước vào nơi nguy hiểm

Có một hình ảnh thường được nhắc lại khi nói về Phạm Ngọc Thạch.

Trong những ngày đầu nghiên cứu và điều trị bệnh lao, ông từng ngủ ngay trong khu vực gần phòng bệnh và phòng chụp X-quang.

Đó không phải là một hành động để chứng minh lòng can đảm.

Nó cho thấy một điều sâu sắc hơn:

Ông muốn ở gần người bệnh.

Ông muốn tận mắt quan sát.

Muốn hiểu căn bệnh.

Muốn thử nghiệm những hướng điều trị mới.

Và muốn chia sẻ những điều kiện khó khăn với các đồng nghiệp và bệnh nhân của mình.

Đối với ông, người thầy thuốc không thể chỉ đứng từ xa để nói về bệnh nhân.

Người thầy thuốc phải bước đến bên họ.

Nhà khoa học luôn tìm con đường mới

Phạm Ngọc Thạch không bằng lòng với những gì đã có.

Ông nghiên cứu nhiều phương pháp phòng và điều trị bệnh lao, đồng thời chú trọng xây dựng cơ sở khoa học cho công tác chống lao ở Việt Nam.

Các công trình của ông về bệnh lao được công bố trên nhiều tạp chí khoa học quốc tế. Ông cũng có những nghiên cứu và đề xuất liên quan đến vaccine BCG, các phương pháp điều trị và phòng bệnh lao.

Nhưng có lẽ đóng góp lớn nhất của ông không nằm ở một phát minh riêng lẻ.

Đóng góp lớn nhất là ông đã góp phần hình thành một hệ thống chống lao.

Một hệ thống có nghiên cứu.

Có điều trị.

Có phòng bệnh.

Có đào tạo.

Có mạng lưới từ trung ương đến cơ sở.

Đó là cách một nhà khoa học biến tri thức của mình thành sức mạnh phục vụ hàng triệu con người.

“Khó mấy cũng làm”

Có một tinh thần được nhắc đến khi nói về Phạm Ngọc Thạch:

“Khó mấy cũng làm.”

Đó không chỉ là một câu nói.

Nó gần như trở thành cách ông sống và làm việc.

Thiếu thốn thì tìm cách khắc phục.

Thiếu cán bộ thì đào tạo.

Thiếu cơ sở thì xây dựng.

Thiếu kinh nghiệm thì nghiên cứu.

Bệnh khó thì tìm phương pháp mới.

Đất nước có chiến tranh thì người thầy thuốc cũng đi vào chiến trường.

Với Phạm Ngọc Thạch, khoa học không phải là thứ chỉ dành cho phòng thí nghiệm.

Khoa học phải đi ra đời sống.

Phải giúp con người bớt đau.

Phải giúp người dân khỏe mạnh hơn.

Và phải góp phần bảo vệ một dân tộc đang chiến đấu để giành và giữ độc lập.

Người Bộ trưởng trở lại với chiến trường

Năm 1958, Phạm Ngọc Thạch tiếp tục giữ cương vị Bộ trưởng Bộ Y tế, đồng thời là Viện trưởng Viện Chống lao Trung ương. Cũng trong năm 1958, ông được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.

Nhưng chức vụ càng cao, ông càng không xa rời công việc thực tế.

Ông vẫn nghiên cứu.

Vẫn đi cơ sở.

Vẫn quan tâm đến cán bộ y tế.

Vẫn trăn trở với người bệnh.

Và khi chiến tranh ngày càng khốc liệt, ông lại hướng về miền Nam.

Năm 1968, dù đã ở tuổi gần 60, người thầy thuốc ấy vẫn vào chiến trường để nghiên cứu và chỉ đạo công tác y tế.

Ngày 7 tháng 11 năm 1968, trên đường công tác tại chiến trường miền Nam, Phạm Ngọc Thạch đã hy sinh.

Một nhà khoa học lớn đã ra đi không phải trong một phòng thí nghiệm yên tĩnh.

Ông ra đi giữa chiến trường — nơi ông đến để tiếp tục công việc mà mình đã dành cả cuộc đời theo đuổi.

Một cuộc đời chưa bao giờ sống cho riêng mình

Sau khi ông mất, những đóng góp của Phạm Ngọc Thạch tiếp tục được ghi nhận.

Nhà nước truy tặng ông Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học, công nghệ cho các công trình trong lĩnh vực y học, trong đó có cụm công trình về phòng, chống bệnh lao ở Việt Nam và những nguyên tắc xây dựng nền y tế nhân dân, mạng lưới y tế cơ sở.

Nhưng có lẽ phần thưởng lớn nhất của ông không nằm trên một tấm huân chương.

Nó nằm trong những người bệnh được cứu sống.

Trong những cán bộ y tế được đào tạo.

Trong những cơ sở chống lao được xây dựng.

Trong những thế hệ bác sĩ tiếp tục nghiên cứu bệnh phổi và bệnh lao.

Và trong một nền y tế luôn hướng về cộng đồng.

Ngày nay, Bệnh viện Phổi Trung ương, tiền thân là Viện Chống lao Trung ương, vẫn tiếp tục thực hiện sứ mệnh nghiên cứu, điều trị và phòng chống bệnh lao, bệnh phổi ở Việt Nam. Tên tuổi Phạm Ngọc Thạch gắn liền với những ngày đầu hình thành và phát triển của cơ sở này.

Người thầy thuốc và lời nhắn gửi cho mai sau

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày Phạm Ngọc Thạch hy sinh.

Y học đã thay đổi rất nhiều.

Những căn bệnh từng là nỗi ám ảnh của con người nay đã có thêm nhiều phương pháp chẩn đoán, điều trị và phòng ngừa.

Nhưng câu chuyện về Phạm Ngọc Thạch vẫn còn nguyên giá trị.

Bởi ông nhắc chúng ta rằng:

Một người thầy thuốc không chỉ chữa một căn bệnh.

Một nhà khoa học không chỉ tạo ra một công trình.

Một người lãnh đạo không chỉ điều hành một ngành.

Điều quan trọng nhất là tri thức phải trở thành sự phục vụ con người.

Phạm Ngọc Thạch đã dành cuộc đời mình cho điều ấy.

Từ phòng khám ở Sài Gòn đến chiến khu Việt Bắc.

Từ những công trình nghiên cứu bệnh lao đến việc xây dựng mạng lưới y tế nhân dân.

Từ vị trí Bộ trưởng Bộ Y tế đầu tiên đến những ngày cuối cùng trên chiến trường miền Nam.

Ở đâu có người bệnh, ở đó có mối quan tâm của ông.

Ở đâu có khó khăn, ở đó có ý chí của ông.

Và ở đâu có một nhiệm vụ vì sức khỏe nhân dân, ông sẵn sàng bước tới.

Phạm Ngọc Thạch đã sống một cuộc đời của người thầy thuốc, chiến sĩ và nhà khoa học — một cuộc đời mà khoa học không tách rời lòng nhân ái, và lòng yêu nước không tách rời trách nhiệm với từng người dân.

Có lẽ đó chính là di sản lớn nhất ông để lại.

Không chỉ là một ngành chống lao.

Không chỉ là những công trình khoa học.

Mà là một tinh thần:

Vì nhân dân mà học tập.
Vì nhân dân mà nghiên cứu.
Vì nhân dân mà chữa bệnh.
Và khi Tổ quốc cần, sẵn sàng đi đến nơi gian khó nhất.