Giáo sư Tôn Thất Tùng – Bàn tay thép giữa thời hoa lửa y khoa Việt Nam

Trong những năm tháng đất nước còn chìm trong khói lửa chiến tranh và nền y học Việt Nam gần như bắt đầu từ con số không, có một con người đã lặng lẽ mở ra con đường mới cho y học nước nhà bằng trí tuệ, lòng dũng cảm và tinh thần khoa học không khuất phục. Đó là Giáo sư, Anh hùng Lao động Tôn Thất Tùng – người được y học thế giới tôn vinh là “cha đẻ của phương pháp cắt gan có quy phạm”.

Sinh năm 1912 trong một gia đình hoàng tộc triều Nguyễn, Tôn Thất Tùng đã lựa chọn con đường khác với truyền thống làm quan. Ông ra Hà Nội học Trường Bưởi, rồi Trường Y – Dược Đại học Đông Dương. Ngay từ khi còn là sinh viên, ông đã bộc lộ tư chất của một nhà khoa học lớn khi là người duy nhất trong số các sinh viên ngoại trú được giữ lại làm việc tại khoa Ngoại của Bệnh viện Phủ Doãn – tiền thân của Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức ngày nay.

Giữa những năm 1935–1939, khi y học thế giới vẫn coi phương pháp mổ gan từ cuống là “kinh điển”, bác sĩ trẻ Tôn Thất Tùng đã trăn trở với một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng đầy thách thức: Làm sao mổ gan nhanh hơn và ít mất máu hơn? Từ đó, ông bắt đầu hành trình nghiên cứu âm thầm nhưng bền bỉ. Trong điều kiện vô cùng thô sơ, với chỉ một con dao cạo, ông đã phẫu tích hơn 200 lá gan trên tử thi, tỉ mỉ nghiên cứu cấu trúc mạch máu gan, vẽ sơ đồ đối chiếu và ghi nhớ từng chi tiết giải phẫu.

Kết quả của hàng nghìn giờ lao động khoa học ấy là phương pháp cắt gan từ ngoài vào cuống – sau này được gọi là phương pháp cắt gan khô (phương pháp Tôn Thất Tùng). Phương pháp này cho phép thời gian mổ rút ngắn chỉ còn 4–8 phút, giảm đáng kể mất máu và tổn thương cho người bệnh. Năm 1939, luận án “Cách phân chia mạch máu của gan” của ông được bảo vệ thành công tại Đại học Tổng hợp Paris và được trao Huy chương Bạc. Tuy nhiên, do tư duy quá mới mẻ, phương pháp này đã vấp phải sự phản đối gay gắt của Viện Hàn lâm Phẫu thuật Paris và nhiều giáo sư đầu ngành châu Âu.

Phải đến năm 1952, tại Hội nghị Phẫu thuật quốc tế ở Copenhagen (Đan Mạch), phương pháp của bác sĩ Tôn Thất Tùng mới được y giới thế giới chính thức công nhận. Từ đó, tên tuổi ông được nhắc đến với sự kính trọng đặc biệt, nhiều bác sĩ quốc tế đã tìm đến Việt Nam để tận mắt chứng kiến và học hỏi kỹ thuật mổ gan mang dấu ấn Việt Nam.

Nhưng đóng góp của Giáo sư Tôn Thất Tùng không dừng lại ở khoa học thuần túy. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, khi nền y tế Việt Nam còn vô cùng non trẻ – cả nước chỉ có khoảng 130 bác sĩ – ông nhận trọng trách Thứ trưởng Bộ Y tế, trực tiếp tham gia xây dựng nền y tế cách mạng trong điều kiện chiến tranh, thiếu thốn trăm bề. Ông tổ chức đào tạo đội ngũ bác sĩ cho quân và dân y, đặt nền móng cho nhiều chuyên ngành y học hiện đại.

Trong hoàn cảnh chiến tranh ác liệt, ông còn là người tiên phong đưa Việt Nam bước vào lĩnh vực mổ tim hở, chỉ sau thế giới hơn một thập kỷ. Năm 1958, ca mổ tim hở đầu tiên do ông thực hiện đã thành công, gây tiếng vang lớn trong giới y khoa quốc tế. Bác sĩ Gibbon – người đặt nền móng cho mổ tim hở trên thế giới – đã gửi thư chúc mừng ông.

Với học trò, Giáo sư Tôn Thất Tùng là người thầy nghiêm khắc đến khắc nghiệt, nhưng tất cả đều xuất phát từ nguyên tắc bất di bất dịch: “Làm nghề y là không được làm điều gì có hại cho người bệnh.” Ông dạy học trò phải suy nghĩ đến phương án xấu nhất, không được chủ quan, không được mổ khi chưa chuẩn bị đầy đủ trong đầu. Những bài học ấy đã theo các thế hệ bác sĩ Việt Nam suốt cả cuộc đời hành nghề.

Giáo sư Tôn Thất Tùng qua đời năm 1982, ở tuổi 70. Nhưng di sản ông để lại không chỉ là một phương pháp mổ gan mang tên Việt Nam, mà còn là cả một nền tảng y học hiện đại được xây dựng giữa thời hoa lửa. Năm 2022, nhân kỷ niệm 110 năm ngày sinh của ông, Google đã vinh danh Giáo sư Tôn Thất Tùng trên trang chủ toàn cầu – một sự ghi nhận xứng đáng cho trí tuệ Việt Nam đã tỏa sáng giữa gian khó.

Câu chuyện về Giáo sư Tôn Thất Tùng là minh chứng hùng hồn rằng: ngay trong chiến tranh, khoa học Việt Nam vẫn có thể vươn lên, sánh vai cùng thế giới, nếu có những con người dám nghĩ, dám làm và dám đi đến cùng với niềm tin của mình.