Giáo sư Tôn Thất Tùng - Người làm rạng danh y học Việt Nam

Giáo sư, Anh hùng Lao động Tôn Thất Tùng (1912-1982), quê Thừa Thiên Huế) là Viện sĩ thông tấn Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô.
Ông có dòng dõi hoàng tộc triều Nguyễn, song ông sớm từ bỏ vinh hoa để dấn thân vào con đường khoa học và cách mạng. Ông đã sáng tạo ra phương pháp cắt gan khô - một thành tựu có ý nghĩa bước ngoặt trong y học và được thế giới đánh giá cao. Ông là người thầy đào tạo nhiều thế hệ bác sĩ cho trường Đại học Y Hà Nội, đặc biệt trong thời kháng chiến chống Pháp.

Khi còn học trường Y khoa và Dược khoa Đông Dương (1935-1939), Tôn Thất Tùng đã đúc rút ra được nhiều kiến thức cần thiết cho nghề nghiệp. Ông thấy rằng “Quan sát là cơ bản của khoa học”. Chính bởi thế ông từng nói: “Có thể nói rằng những người thầy tốt nhất của tôi là những y tá ở Phủ Doãn, và các bệnh nhân ở đấy”.

Cũng chính nhờ việc không ngừng quan sát, học hỏi, mà bác sĩ Tôn Thất Tùng khám phá những điều mà những người đi trước chưa làm được hoặc bỏ qua. Ông từng kể, có lần ở viện mổ xác, ông phát hiện ra một hiện tượng rất kỳ lạ; hàng chục con giun đã chui vào các đường mật ở trong gan, dùng một cái nạo xương gọi là kuya-rét (curette), ông đã phẫu tích rõ ràng cơ cấu trong gan; một việc chưa bao giờ thấy trong các sách lúc bấy giờ.

Trong khi ông thầy Huard thì cho rằng việc ấy hiếm thấy ở chỗ “hiếm có thấy giun chui nhiều thế này vào trong gan”, thì ông lại nghĩ khác. Ông thấy lạ ở chỗ là "tôi đã phẫu tích tất cả các đường mật trong gan, một điều mà chưa ai làm được”

Việc này, đã thay đổi lớn lao cuộc đời khoa học của ông. Ông cũng nhận thấy “cách đặt vấn đề có thể đưa khoa học vào hai đường khác nhau”. Đồng thời, để có thể tham khảo được các tài liệu, qua đó bổ túc kiến thức ngành nghề, thì “trước hết phải biết các ngoại ngữ”. Nhờ đó ông thấy tài liệu y học của Pháp tỏ ra tự mãn với thành tựu, trong khi tài liệu Anh, Mỹ thì luôn đặt các vấn đề, từ đó mà mở ra cho ông những chân trời của sự tưởng tượng.

Không chỉ hiểu biết về y học, ông còn thấy rõ tầm quan trọng của khoa học liên ngành, vì công trình của người này đều có thể giúp cho người kia, “Vì vậy ta nên coi trọng sự hợp tác quốc tế trong nghiên cứu khoa học”. Và trong khi nghiên cứu, thì nhận định về một điểm nhỏ “có khi có tính quyết định đến giá trị của toàn bộ một công trình”.

Mối quan tâm của Giáo sư Tôn Thất Tùng tập trung nhiều vào gan, và dần dần, ông có những phát hiện mới trong lĩnh vực này. Thời gian 1935-1939, ông đã mổ hơn 200 lá gan người chết, và phẫu tích tất cả các gan ấy, đối chiếu để tìm những nét chung. Chính bởi thế ông đã có một kỹ thuật đặc biệt, đó là chỉ trong 15 phút, ông đã có thể phơi trần tất cả các mạch máu trong gan. Ông từng chia sẻ: “Nhờ cách làm việc như vậy sau này tôi có thể cắt gan, không kể bộ phận nào của nó, chỉ không đầy 10 phút”.

Năm 1940, ông bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ y khoa tại Pháp (một điều rất hiếm có lúc bấy giờ đối với người Việt). Ít lâu sau đó, ông cùng với Giáo sư Mayer-May (một Giáo sư người Pháp gốc Do Thái làm việc tại Hà Nội vào thời điểm đó) trình bày bản Báo cáo về trường hợp cắt gan “có quy phạm” đầu tiên tại Viện Hàn lâm Phẫu thuật Paris.

Giáo sư Tôn Thất Tùng có may mắn được gặp Bác Hồ lần đầu tiên trong những ngày sôi động của Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945 ở Hà Nội. Trong những ngày súng nổ ấy, ông cùng với các anh em khác tham gia cướp chính quyền của Pháp ở Bệnh viện Phủ Doãn (nay là Bệnh viện Việt - Đức), tham gia cứu chữa cho các đồng bào, đồng chí ở Hà Nội, Hà Đông,… Một lần, trong những ngày đầu tháng 9/1945 ông được gọi gấp đến Bắc Bộ phủ để chữa bệnh cho một đồng chí mà ông chưa biết là ai, khi gặp ông mới biết đó là Chủ tịch Hồ Chí Minh. Sau này ông viết lại: “Bước vào phòng, tôi gặp một ông già gầy xanh, nhưng có đôi mắt rất sáng. Đó là Bác Hồ kính yêu của chúng ta. Và từ cuộc gặp gỡ đầu tiên đó, tâm hồn tôi đã chuyển biến theo cách mạng, dưới ánh sáng của đôi mắt Bác Hồ” .

Trong một lần sắp đi nước ngoài công tác, Bác Hồ dặn ông: “Cái gì lợi cho nước thì làm, cái gì không lợi thì không được làm” . Ông luôn khắc ghi lời Bác dặn và làm theo những lời căn dặn ngắn gọn nhưng đầy sự tin tưởng đó, mang hình ảnh của Việt Nam đến với bạn bè quốc tế một cách thân thiện, luôn thể hiện rằng nhân dân Việt Nam yêu chuộng hòa bình và mong muốn được hợp tác với các nước.

Những năm sau đó, ông tham gia kháng chiến chống Pháp, hoàn cảnh ở chiến khu với những bộn bề thời chiến nên không có điều kiện và phương tiện để ông tiếp tục những nghiên cứu của mình. Nhưng ngay sau khi về Hà Nội (1954), ông đã hăm hở bắt tay vào chứng minh và tiếp tục công trình nghiên cứu được khởi đầu từ gần 20 năm về trước

Năm 1961, tại Bệnh viện Việt-Đức, Giáo sư Tôn Thất Tùng thực hiện ca phẫu thuật cắt thùy gan phải của một người bị bệnh ung thư chỉ mất có 6 phút. Năm 1962, ông công bố phương pháp “cắt gan có kiểm soát” – tức cắt gan khô, giúp hạn chế chảy máu, rút ngắn thời gian phẫu thuật. Năm 1977, Giáo sư Tôn Thất Tùng được Viện Hàn lâm Phẫu thuật Paris tặng Huy chương Lannelongue - Huy chương chỉ tặng 5 năm một lần cho người phẫu thuật giỏi nhất.

Với những thành công trong nghiên cứu của mình, Giáo sư Tôn Thất Tùng được nhiều đồng nghiệp trong giới y học trên thế giới biết đến, họ viết thư trao đổi thông tin, tài liệu. Ông cũng đã đến nhiều nước để trình bày về phương pháp này và biểu diễn phẫu thuật gan trước sự chứng kiến của nhiều nhà khoa học. Janasson - một nữ giáo sư người Mỹ khi chứng kiến ông mổ đã phải thốt lên rằng: “Anh thật là một nghệ sĩ về mổ xẻ”

Từ cuối những năm 60 của thế kỷ trước, khi Mỹ bắt đầu sử dụng chất diệt cỏ để ném xuống những cánh rừng miền Nam, Giáo sư Tôn Thất Tùng đã nhận biết và dành mối quan tâm lớn cho vấn đề này. Thông qua những đồng nghiệp, học trò chiến đấu ở miền Nam, ông đã nghiên cứu hàng trăm trường hợp bị ảnh hưởng với chất độc tai hại này. Có thể nói, một trong những mối quan tâm lớn nhất cuộc đời của Giáo sư Tôn Thất Tùng trong những năm cuối đời đó chính là vấn đề dioxin và đấu tranh công lý yêu cầu Mỹ và các nước phương Tây phải có trách nhiệm với người Việt Nam

Con đường khoa học không bao giờ bằng phẳng, như Giáo sư Tôn Thất Tùng đã từng nói rất nhiều lần, nó là sự nổi dậy của tư duy. Người làm khoa học không được buông xuôi mà cần có tư duy sáng tạo, vươn tới những tiến bộ của thời đại, phục vụ tốt nhất con người. Những vấn đề cụ thể Giáo sư Tôn Thất Tùng nói ở trên chắc chắn gợi mở nhiều điều cho những người làm công tác khoa học hiện nay.