Giáo sư Trần Đại Nghĩa – Biểu tượng lý tưởng vì dân tộc và khoa học chân chính

Giáo sư Trần Đại Nghĩa – Biểu tượng lý tưởng vì dân tộc và khoa học chân chính

Giáo sư Trần Đại Nghĩa (1913–1997) là một trong những trí thức kiệt xuất của Việt Nam thế kỷ XX. Ông đồng thời là tướng lĩnh Quân đội Nhân dân, Anh hùng Lao động và được Thông tấn xã Việt Nam ca ngợi là “ông vua” vũ khí, người có công lớn xây dựng ngành công nghiệp quốc phòng nước nhà. Cuộc đời của ông là chuỗi cống hiến vĩ đại với lý tưởng vì Tổ quốc và khoa học chân chính.

Nền tảng khoa học vững chãi

Ngay từ tuổi trẻ, người thanh niên Phạm Quang Lễ (tên thật của GS. Trần Đại Nghĩa) đã bộc lộ tài năng kiệt xuất. Năm 1935, ông sang Pháp du học và chỉ trong một thời gian ngắn đã nhận cùng lúc ba bằng đại học: kỹ sư cầu đường, kỹ sư điện và cử nhân toán học. Việc được đào tạo chuyên sâu ở Pháp, trong đó có cử nhân Toán tại trường Bách khoa Paris (École Polytechnique), đã tạo nền tảng kiến thức vững chắc cho ông. Không chỉ dừng lại ở đó, ông tiếp tục học và nhận thêm bằng kỹ sư các ngành hàng không, công trình mỏ-địa chất và chế tạo máy. Nhờ thế, kỹ sư Phạm Quang Lễ trở thành nhà khoa học đa lĩnh vực, am hiểu rộng các ngành kỹ thuật - điều rất hiếm thấy ở thời đại đó.

Cống hiến cho công nghiệp quốc phòng

Ngay khi về nước, kỹ sư Trần Đại Nghĩa đã dồn hết tâm huyết vào nghiên cứu vũ khí và trang thiết bị quân sự. Ông cùng đồng sự đã chế tạo thành công những loại vũ khí hiện đại như súng Bazoka và súng không giật SKZ, với sức công phá khủng khiếp có thể xuyên thủng bê-tông. Những sáng chế mang tên ông đã góp phần làm thay đổi cục diện chiến trường, bởi vừa hiện đại lại vừa phù hợp với chiến thuật du kích. Đặc biệt, Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng ví ông là “Ông Phật làm súng” để tôn vinh tâm thái sáng suốt và đức khiêm tốn của người kỹ sư quân sự lớn lao này.

Lý tưởng phụng sự Tổ quốc

Điểm sáng trong cuộc đời GS. Trần Đại Nghĩa là lý tưởng phụng sự Tổ quốc. Năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp đàm phán, ông đã nguyện xin trở về Việt Nam tham gia kháng chiến, từ bỏ vị trí nghiên cứu cao ở châu Âu. Ông trở về nước với “một tấn sách và tài liệu” quý giá tích lũy trong 11 năm du học, hăm hở cống hiến cho sự nghiệp giải phóng đất nước. Ngày 5/12/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh giao cho ông làm Cục trưởng Cục Quân giới (Bộ Quốc phòng) và căn dặn đây là “việc đại nghĩa”. Thậm chí Bác Hồ đã tự tay đổi tên ông thành Trần Đại Nghĩa – tên gọi chứa chan ý nghĩa lớn lao về nhiệm vụ cao cả đó. Phẩm chất “lòng nhiệt thành phụng sự Tổ quốc” của ông được chính Bác Hồ khẳng định là “của một đại trí thức”.

Xây dựng nền khoa học và giáo dục nước nhà

Sau kháng chiến chống Pháp, GS. Trần Đại Nghĩa tiếp tục được Đảng và Nhà nước tin tưởng giao những trọng trách then chốt trong xây dựng khoa học – công nghệ. Đặc biệt, năm 1956, ông được bổ nhiệm làm hiệu trưởng của trường Đại học Bách khoa Hà Nội. Đây là ngôi trường kỹ thuật đầu tiên của miền Bắc, đảm nhiệm sứ mệnh đào tạo kỹ sư công nghiệp cho công cuộc xây dựng đất nước. Dưới sự lãnh đạo của một nhà khoa học tận tâm, Đại học Bách khoa Hà Nội đã đặt những viên gạch đầu tiên cho nền giáo dục kỹ thuật của nước nhà. Bên cạnh đó, ông còn đảm nhiệm nhiều vị trí lãnh đạo khác như Viện trưởng Viện Khoa học Việt Nam, Thứ trưởng Bộ Công Thương, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học Nhà nước, Chủ tịch đầu tiên Liên hiệp các Hội Khoa học – Kỹ thuật Việt Nam… tất cả những cương vị đó đều chứng minh lòng tin và khả năng lãnh đạo uyên bác của ông.

Tinh thần và di sản truyền cảm hứng

Giáo sư Trần Đại Nghĩa để lại một di sản tinh thần vô giá. Hình ảnh ông gắn liền với vẻ khiêm nhường, đức độ nhưng quyết đoán trong khoa học và phụng sự Tổ quốc. Chủ tịch Hồ Chí Minh khái quát rằng “Anh hùng lao động Trần Đại Nghĩa là một đại trí thức, mang một lòng nhiệt thành về phụng sự Tổ quốc”. Như vậy, cuộc đời ông đã chứng minh rằng tri thức kết hợp với lý tưởng cao cả sẽ tạo nên sức mạnh to lớn cho dân tộc. Mỗi thế hệ học trò và đồng nghiệp của ông luôn ghi nhớ lời dạy ấy, tiếp tục truyền thống phụng sự đất nước và khám phá khoa học. Tinh thần của Giáo sư Trần Đại Nghĩa mãi là nguồn cảm hứng lớn lao cho nền khoa học – công nghệ Việt Nam, là tấm gương mẫu mực về sống và làm việc cho mọi người hôm nay và mai sau.