GIÁO SƯ TRẦN ĐẠI NGHĨA – NGƯỜI ĐẶT NỀN MÓNG CHO NGÀNH KHOA HỌC KỸ THUẬT QUÂN SỰ VÀ CÔNG NGHIỆP QUỐC PHÒNG VIỆT NAM

Thiếu tướng, Giáo sư, Viện sĩ, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa (tên thật là Phạm Quang Lễ) là người con ưu tú của quê hương Vĩnh Long, người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Ông đã cống hiến trọn đời cho sự nghiệp cách mạng, sự nghiệp xây dựng và phát triển nền khoa học, kỹ thuật nước nhà, đặc biệt là khoa học và công nghệ quân sự.

Từ người trí thức yêu nước đến nhà khoa học phục vụ cách mạng

Trần Đại Nghĩa sinh ngày 13-9-1913 trong một gia đình nhà giáo nghèo tại xã Chính Hiệp, nay là xã Hòa Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Năm 1933, ông đỗ đầu cả hai kỳ thi tú tài Tây và tú tài bản xứ.

Do hoàn cảnh gia đình khó khăn, ông không thể ra Hà Nội học đại học mà trở về làm việc tại Tòa sứ Mỹ Tho. Tháng 9-1935, ông sang Pháp du học. Trong thời gian học tập và nghiên cứu tại châu Âu, dù chính quyền thực dân hạn chế người thuộc địa tiếp cận các cơ sở nghiên cứu, trường dạy nghề vũ khí và các nhà máy quốc phòng, ông vẫn tìm mọi cách học tập, nghiên cứu về kỹ thuật quân sự.

Ông từng làm việc tại các nhà máy điện khí, sản xuất máy bay, các viện nghiên cứu vũ khí và kỹ thuật hàng không của Pháp, Đức. Đồng thời, ông tích cực tự học, nghiên cứu và bí mật tích lũy kiến thức về chế tạo vũ khí. Sau 11 năm học tập, nghiên cứu, đến năm 1946, ông đã sưu tầm, ghi chép hơn 30.000 trang tài liệu về vũ khí.

Tháng 9-1946, hưởng ứng lời kêu gọi của Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông từ bỏ cuộc sống đầy đủ ở châu Âu, trở về nước tham gia kháng chiến. Ngày 5-12-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp giao ông làm Cục trưởng Cục Quân giới và đặt tên mới là Trần Đại Nghĩa.

Đặt nền móng cho khoa học, kỹ thuật quân sự Việt Nam

Trong những năm đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, trước yêu cầu cấp thiết về vũ khí, Trần Đại Nghĩa đã trực tiếp nghiên cứu và chỉ đạo chế tạo nhiều loại vũ khí phù hợp với điều kiện chiến trường Việt Nam, nổi bật là súng Bazoka, súng không giật SKZ và bom bay.

Sáng ngày 3-3-1947, súng Bazoka do ông nghiên cứu, chế tạo đã được sử dụng trong trận chiến đấu tại Chương Mỹ, Quốc Oai, Hà Nội, bắn cháy 2 xe tăng Pháp. Đây là một dấu mốc quan trọng, chứng minh khả năng nghiên cứu và chế tạo vũ khí của nền kỹ thuật quân sự Việt Nam trong điều kiện hết sức khó khăn.

Trong Chiến dịch Việt Bắc Thu - Đông năm 1947, Bazoka tiếp tục được sử dụng hiệu quả, không chỉ chống xe tăng, xe thiết giáp mà còn đánh các phương tiện cơ giới, tàu chiến, trận địa hỏa lực và công sự của địch.

Bên cạnh Bazoka, súng không giật SKZ, trong đó có SKZ 60mm, có khả năng xuyên bê tông dày 60cm, cơ động và phù hợp với cách đánh công đồn của bộ đội ta. Loại vũ khí này được sử dụng trong nhiều trận đánh, góp phần phá hủy các công sự kiên cố và hỗ trợ bộ binh đột phá.

Trần Đại Nghĩa cũng nghiên cứu, chế tạo bom bay có tầm bắn từ 3 đến 4km và cùng cán bộ quân giới cải tiến, chế tạo nhiều loại súng cối, trong đó có cối 120mm.

Thực hiện phương châm “tự cấp, tự túc” vũ khí

Không chỉ tập trung nghiên cứu, chế tạo vũ khí, Trần Đại Nghĩa còn chỉ đạo mở các lớp bồi dưỡng kỹ thuật, đào tạo công nhân quân giới và hướng dẫn các địa phương tự chế tạo lựu đạn, mìn, thủy lôi cùng nhiều loại vũ khí khác.

Việc chủ động sản xuất, sửa chữa và cải tiến vũ khí góp phần tăng cường khả năng chiến đấu của lực lượng vũ trang, thúc đẩy chiến tranh du kích và thực hiện đường lối chiến tranh nhân dân, đáp ứng phương châm “tự cấp, tự túc” vũ khí đánh giặc.

Trong kháng chiến chống Pháp, những kết quả nghiên cứu, chế tạo và cải tiến vũ khí dưới sự chỉ đạo của ông góp phần quan trọng vào việc nâng cao khả năng chiến đấu của quân đội. Với những đóng góp đó, Giáo sư Trần Đại Nghĩa được Nhà nước tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 1996 và Giải thưởng Sáng tạo Khoa học kỹ thuật cấp Nhà nước năm 2000 theo nội dung tư liệu.

Đóng góp cho cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước

Trong kháng chiến chống Mỹ, Trần Đại Nghĩa tiếp tục cùng các nhà khoa học nghiên cứu nhiều giải pháp kỹ thuật phục vụ chiến đấu. Các công trình tập trung vào chống bom từ trường, bom bi, bom laser, mìn và lựu đạn của địch; đồng thời cải tiến các loại vũ khí, khí tài nhằm nâng cao hiệu quả chiến đấu.

Ông cùng các nhà khoa học nghiên cứu cải tiến hỏa tiễn đất đối đất H6 thành đất đối không để đánh máy bay tầm thấp, góp phần bảo vệ các đầu mối giao thông trên tuyến đường Trường Sơn. Một thành công đáng chú ý là nghiên cứu, chế tạo xe phóng từ trường từ xa có khả năng phá bom ở cự ly 130m.

Các nhà khoa học dưới sự tham gia, chỉ đạo của ông cũng cải tiến giàn hỏa tiễn Kachiusa, nghiên cứu các loại vũ khí, khí tài phục vụ đánh tàu chiến và các phương tiện rà phá, vô hiệu hóa thủy lôi, bom từ trường.

Đặc biệt, ông cùng các nhà khoa học nghiên cứu, chế tạo bộ khí tài KX, góp phần nâng cao khả năng phát hiện máy bay B-52 trong điều kiện bị gây nhiễu; đồng thời cải tiến, nâng độ cao tên lửa SAM-2. Những đóng góp về khoa học, kỹ thuật đã góp phần nâng cao hiệu quả chiến đấu của lực lượng phòng không trong Chiến dịch Phòng không Hà Nội năm 1972.

Nhà khoa học trọn đời phụng sự Tổ quốc

Cuộc đời Trần Đại Nghĩa là sự kết hợp giữa lòng yêu nước, lý tưởng cách mạng và niềm say mê khoa học. Từ một trí thức được đào tạo tại châu Âu, ông đã từ bỏ cuộc sống đầy đủ để trở về phục vụ đất nước, đem những kiến thức khoa học và kỹ thuật tích lũy được cống hiến cho sự nghiệp kháng chiến và xây dựng nền khoa học Việt Nam.

Những công trình nghiên cứu, chế tạo và cải tiến vũ khí của ông cùng đội ngũ cán bộ khoa học, kỹ thuật đã góp phần quan trọng vào việc xây dựng nền công nghiệp quốc phòng trong điều kiện đất nước còn nhiều khó khăn, từng bước tạo dựng khả năng tự nghiên cứu, tự chế tạo và tự bảo đảm vũ khí, khí tài.

Thiếu tướng, Giáo sư, Viện sĩ, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa là một trong những nhà khoa học tiêu biểu của Việt Nam thế kỷ XX, người đặt nền móng cho sự hình thành và phát triển của khoa học, công nghệ quân sự nước nhà. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là tấm gương về tinh thần yêu nước, ý chí tự học, tư duy khoa học và khát vọng đem trí tuệ phục vụ Tổ quốc, phục vụ nhân dân.