Giáo sư Trần Đại Nghĩa: Từ bản vẽ trong rừng sâu đến ánh lửa Bazooka mở màn toàn quốc kháng chiến

Năm 1946, giữa lúc vận mệnh đất nước đang đứng trước muôn vàn thử thách, có một người trí thức trẻ đã đưa ra quyết định làm thay đổi hoàn toàn cuộc đời mình và cả lịch sử ngành quân giới Việt Nam. Kỹ sư Phạm Quang Lễ, sau hơn một thập kỷ miệt mài học tập và làm việc tại Pháp cùng Đức, đã từ bỏ mức lương tương đương 22 lượng vàng mỗi tháng cùng những phòng thí nghiệm hiện đại bậc nhất châu Âu để theo chân Chủ tịch Hồ Chí Minh về nước. Trước khi giao trọng trách Cục trưởng Cục Quân giới, Bác Hồ đã đặt cho ông một cái tên mới: Trần Đại Nghĩa – vừa là định danh cho một sứ mệnh lớn lao, vừa là lời gửi gắm niềm tin vào trí tuệ của người con đất Việt.

Trở về chiến khu Việt Bắc, phòng thí nghiệm của vị tân Cục trưởng không còn là những tòa nhà sáng đèn với máy móc tối tân, mà là những lán trại ẩn mình dưới tán rừng già, thiếu thốn từ nguồn điện, máy tiện cho đến những nguyên vật liệu hóa học cơ bản nhất. Thử thách đầu tiên và cấp bách nhất đặt lên vai ông cùng các đồng sự là chế tạo thành công súng và đạn Bazooka – loại vũ khí chống tăng hiện đại lúc bấy giờ để bộ đội ta có thể đối đầu với xe tăng và tàu chiến của thực dân Pháp.

Dưới góc nhìn kỹ thuật, đây là một bài toán vật lý và hóa học cực kỳ hóc búa. Khẩu súng mẫu do quân đồng minh để lại chỉ là cái vỏ thép với vài viên đạn đã hỏng thuốc phóng, hoàn toàn không có bản vẽ thiết kế hay thông số kỹ thuật đi kèm. Vấn đề cốt lõi khiến các xưởng quân giới trước đó bó tay nằm ở hai điểm: thuốc phóng phản lực và hiệu ứng nổ lõm (hiệu ứng Munroe).

Nếu dùng thuốc súng đen thông thường, tốc độ cháy không đều và áp suất quá lớn sẽ làm nổ tung nòng súng ngay trên vai người bắn. Bằng kiến thức chuyên sâu từng tích lũy khi nghiên cứu vũ khí tại châu Âu, kỹ sư Trần Đại Nghĩa đã tính toán lại toàn bộ bài toán nhiệt động lực học bên trong buồng đốt. Ông cùng các cộng sự tận dụng nguồn thuốc phóng nitrocellulose lấy từ những quả bom, đạn pháo cũ thu được của địch, đem cán mỏng, cắt thành từng dải và cuộn lại theo kích thước chính xác đến từng milimét để kiểm soát tốc độ cháy. Song song đó, phần đầu đạn lõm bằng đồng được gia công tỉ mỉ theo đúng góc độ hình học để khi phát nổ, toàn bộ năng lượng hội tụ thành một luồng kim loại nóng chảy có vận tốc siêu thanh, đủ sức xuyên thủng lớp giáp thép dày của xe tăng hay những bức tường lô cốt kiên cố.

Sau hàng loạt cuộc thử nghiệm căng thẳng giữa núi rừng, tháng 2 năm 1947, những viên đạn Bazooka đầu tiên do bàn tay và khối óc người Việt Nam tự chế tạo đã xuất xưởng. Ngay sáng ngày 3 tháng 3 năm 1947, tại mặt trận Chương Mỹ (Hà Đông), những phát đạn Bazooka đầu tiên của quân đội ta đã gầm vang, bắn cháy hai xe tăng Pháp, bẻ gãy cuộc hành quân càn quét của địch và gây chấn động giới quân sự lúc bấy giờ.

Không dừng lại ở Bazooka, tư duy thực tiễn và khả năng thích ứng kỳ diệu của Giáo sư Trần Đại Nghĩa tiếp tục sản sinh ra những khí tài huyền thoại như súng không giật SKZ chỉ nặng khoảng 20kg, có thể tháo rời để bộ đội vác bộ băng rừng nhưng lại mang sức công phá ngang ngửa đại bác, giúp tiêu diệt hàng loạt phốt bốt kiên cố tại chiến trường miền Trung và Tây Bắc.

Đối với thế hệ trẻ ngày nay, đặc biệt là những sinh viên đang ngày đêm miệt mài bên giảng đường kỹ thuật và công nghệ, câu chuyện về Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa không chỉ là một trang sử hào hùng về lòng yêu nước. Cuộc đời ông – vị Hiệu trưởng đầu tiên đặt nền móng cho mái trường Đại học Bách khoa Hà Nội – còn là minh chứng sống động nhất cho chân lý: tri thức khoa học chỉ thực sự tỏa sáng rực rỡ nhất khi nó gắn liền với vận mệnh dân tộc. Từ những phép tính vi phân bên ngọn đèn dầu trong rừng sâu Việt Bắc cho đến những bản thiết kế vi mạch, hệ thống tự động hóa của thế hệ trẻ hôm nay, ngọn lửa đam mê nghiên cứu và khát vọng tự chủ công nghệ mà ông thắp lên vẫn đang được tiếp nối vẹn nguyên.