GIÁO SƯ TRẦN VĂN GIÀU: NHÀ CÁCH MẠNG KIỆT XUẤT, NGƯỜI THẦY LỖI LẠC CỦA NỀN SỬ HỌC VIỆT NAM

1. Thân thế và Tuổi trẻ (1911 - 1930)

Giáo sư Trần Văn Giàu (thường gọi thân mật là bác Sáu Giàu) sinh ngày 11-9-1911 tại xã An Lục Long, huyện Châu Thành, tỉnh Tân An (nay là tỉnh Long An). Một số nguồn tư liệu và hoạt động chúc thọ ghi nhận ngày sinh của ông là 6-9-1911. Ông sinh trưởng trong một gia đình giàu tinh thần yêu nước. Năm 1928, sau khi tốt nghiệp trung học tại Sài Gòn, ông sang Pháp du học tại Đại học Toulouse với mong muốn ban đầu của gia đình là mang về hai tấm bằng tiến sĩ.

Tuy nhiên, cuộc sống và học tập tại Pháp đã đưa chàng thanh niên yêu nước rẽ sang con đường cách mạng. Tháng 3-1929, ông gia nhập Đảng Cộng sản Pháp. Tháng 5-1930, ông dẫn đầu phong trào biểu tình của học sinh, sinh viên Việt Nam trước Dinh Tổng thống Pháp đòi hủy án tử hình đối với các thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa Yên Bái. Vì hoạt động này, ông bị bắt giam một tháng tại Pháp và bị trục xuất về nước. Trở về nước, ông chính thức gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương vào tháng 8-1930 và trở thành một chiến sĩ cách mạng chuyên nghiệp.

2. Hành trình Hoạt động Cách mạng kiên cường (1930 - 1945)

Vượt qua ngục tù đế quốc và tái lập Xứ ủy Nam Kỳ

Đầu năm 1931, ông bí mật sang Liên Xô học tập tại Trường Đại học Phương Đông ở Mát-xcơ-va. Sau khi hoàn thành chương trình học, ông trở về nước hoạt động và được cử làm Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ vào tháng 8-1933.

Từ năm 1933 đến năm 1941, ông bị thực dân Pháp bắt giam tới 4 lần, trải qua 12 năm tù đày tại các nhà lao khét tiếng như Khám Lớn Sài Gòn, Côn Đảo và trại biệt giam Tà Lài. Trong ngục tù gian khổ, ông cùng các đồng chí vẫn biến nhà tù thực dân thành "trường học cách mạng", trực tiếp dạy chữ và giảng truyền lý luận chính trị cho các bạn tù. Đầu tháng 3-1941, ông tổ chức vượt ngục Tà Lài thành công, lẩn tránh sự truy lùng của mật thám để bắt liên lạc lại với các cơ sở cách mạng.

Tháng 10-1943, ông được bầu làm Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ. Dưới sự dẫn dắt của ông, Xứ ủy Nam Kỳ (còn gọi là Xứ ủy Tiền Phong) đã khôi phục lại hệ thống tổ chức Đảng bị tàn phá nặng nề sau cuộc Khởi nghĩa Nam Kỳ năm 1940.

Linh hồn của Cách mạng tháng Tám năm 1945 tại Nam Bộ

Trong bối cảnh mất liên lạc với Trung ương Đảng, bằng nhãn quan chính trị sắc bén và tinh thần chủ động sáng tạo, Bí thư Trần Văn Giàu đã cùng Xứ ủy tự vạch ra đường lối cách mạng phù hợp với thực tiễn địa phương. Ông chủ trương xây dựng lực lượng bán công khai vĩ đại Thanh niên Tiền phong. Chỉ trong một thời gian ngắn, tổ chức này đã thu hút hơn 200.000 thành viên tại Sài Gòn - Chợ Lớn và hơn 1 triệu người trên khắp 20 tỉnh Nam Bộ.

Khi thời cơ lịch sử đến vào tháng 8-1945, ông giữ vai trò Chủ tịch Ủy ban Khởi nghĩa Nam Bộ, kiên quyết chỉ đạo thực hiện cuộc khởi nghĩa thí điểm thành công tại Tân An, làm tiền đề đập tan mọi do dự để tiến tới tổng khởi nghĩa thắng lợi, giành chính quyền về tay nhân dân tại Sài Gòn vào ngày 25-8-1945 hầu như không đổ máu.

Vào ngày lễ Độc lập 2-9-1945 tại Sài Gòn, do hệ thống máy phát thanh quá yếu không thể tiếp sóng bản Tuyên ngôn Độc lập của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ Hà Nội, để trấn an hàng triệu quần chúng đang xôn xao, ông Trần Văn Giàu đã bước lên lễ đài và ứng khẩu một bài diễn văn vô cùng hùng hồn. Bài phát biểu đã biểu thị ý chí sắt đá của nhân dân Nam Bộ quyết tâm bảo vệ nền độc lập non trẻ của Tổ quốc.

Sau đó, khi thực dân Pháp nổ súng gây hấn trở lại vào ngày 23-9-1945, với cương vị Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến Nam Bộ, ông đã lãnh đạo quân và dân Nam Bộ bước vào cuộc kháng chiến trường kỳ.

3. Hoạt động sau năm 1945 và Đóng góp cho Sự nghiệp Giáo dục, Khoa học

Nhiệm vụ ngoại giao và quản lý giáo dục

Cuối năm 1945, ông được Trung ương điều động ra Bắc. Sau đó, ông sang Thái Lan và Campuchia để vận động kiều bào và chính phủ nước bạn ủng hộ vũ khí, lương thực cho chiến trường miền Nam. Chỉ trong năm 1946, ông đã tổ chức đưa về nước hơn 2.000 quân nhân hải ngoại được trang bị đầy đủ vũ khí, góp phần quan trọng giữ vững phòng tuyến Nam Bộ.

Từ năm 1949 đến năm 1951, ông làm Tổng Giám đốc Nha Thông tin, sau đó chuyển sang Bộ Giáo dục để tham gia xây dựng ngành dự bị đại học và sư phạm cao cấp. Từ năm 1954, ông là Chủ nhiệm Khoa Lịch sử, đồng thời là Bí thư Đảng ủy Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, đặt những viên gạch nền móng đầu tiên cho nền giáo dục đại học xã hội chủ nghĩa. Ông chính là người thầy vĩ đại đã đào tạo nên thế hệ vàng của sử học Việt Nam, tiêu biểu là bộ tứ trụ "Lâm - Lê - Tấn - Vượng" (Đinh Xuân Lâm, Phan Huy Lê, Hà Văn Tấn, Trần Quốc Vượng).

Từ năm 1962 đến năm 1975, ông công tác tại Viện Sử học thuộc Ủy ban Khoa học Lịch sử Việt Nam cho đến khi nghỉ hưu năm 1978. Ông tiếp tục cống hiến cho khoa học với vai trò Chủ tịch danh dự Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam và Chủ tịch Hội Khoa học xã hội TP. Hồ Chí Minh.

Sự nghiệp trước tác đồ sộ và tấm lòng cuối đời

Giáo sư Trần Văn Giàu để lại di sản khoa học vô giá với hơn 150 công trình nghiên cứu sâu sắc về triết học, tư tưởng, lịch sử và văn hóa. Các tác phẩm tiêu biểu của ông bao gồm:

• Triết học: Bộ ba giáo trình tiên phong Biện chứng pháp (1955), Vũ trụ quan (1956), Duy vật lịch sử (1957).

• Lịch sử và tư tưởng: Bộ sách vĩ đại Sự phát triển của tư tưởng ở Việt Nam từ thế kỷ XIX đến Cách mạng tháng Tám (3 tập), Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam (1993), Lịch sử chống quân xâm lăng (3 tập), Miền Nam giữ vững thành đồng (5 tập), và chủ biên Địa chí văn hóa thành phố Hồ Chí Minh.

Đặc biệt, thể hiện tâm huyết cuối đời đối với công tác đào tạo và khuyến khích các thế hệ nhà khoa học trẻ nghiên cứu về vùng đất Nam Bộ, Giáo sư Trần Văn Giàu đã bán ngôi nhà riêng của mình, hiến dâng toàn bộ 1.000 lượng vàng SJC để làm quỹ sáng lập nên Giải thưởng Trần Văn Giàu uy tín.

4. Vinh danh và Khen thưởng

Với những cống hiến đặc biệt xuất sắc cho sự nghiệp cách mạng, khoa học và giáo dục, Giáo sư Trần Văn Giàu đã được Đảng và Nhà nước Việt Nam tôn vinh bằng nhiều danh hiệu cao quý nhất:

• Danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới (2003).

• Danh hiệu Nhà giáo Nhân dân (1992).

CÁC NGUỒN TRUY XUẤT:

1. Tiểu sử đồng chí Trần Văn Giàu - Báo Nhân Dân.

• Vĩnh biệt Giáo sư Trần Văn Giàu! - Báo Tuổi Trẻ.