Giáo sư Văn Hóa Đào Duy Anh - HỌC GIẢ ĐẶT NỀN MÓNG CHO KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

Có những học giả không chỉ để lại vài công trình nổi tiếng, mà còn góp phần đặt những viên gạch đầu tiên cho cả một nền học thuật. Đào Duy Anh là một trong những người như thế.

Sinh năm 1904, Đào Duy Anh được biết đến là nhà sử học, địa lý học, từ điển học, ngôn ngữ học và nhà nghiên cứu văn hóa có ảnh hưởng lớn ở Việt Nam thế kỷ XX.

Năm 1923, ông tốt nghiệp Trường Quốc học Huế. Thay vì lựa chọn con đường làm việc cho chính quyền thuộc địa, ông đi dạy học tại Đồng Hới. Những phong trào yêu nước giữa thập niên 1920 đã tác động mạnh mẽ đến tư tưởng của người trí thức trẻ.

Năm 1926, Đào Duy Anh vào Quảng Nam, có dịp gặp Phan Bội Châu và Huỳnh Thúc Kháng, tham gia sáng lập báo Tiếng Dân và giữ vai trò Thư ký tòa soạn. Sau đó, ông tham gia Việt Nam Cách mạng Đảng, rồi Tân Việt Cách mạng Đảng và từng giữ vai trò Tổng Bí thư.

Đến năm 1928, ông sáng lập Quan hải tùng thư, tập hợp nhiều trí thức để biên soạn, xuất bản những sách phổ biến kiến thức về lịch sử, xã hội, kinh tế, tôn giáo và tư tưởng khoa học. Đây là một hoạt động có ý nghĩa trong việc đưa tri thức mới đến với độc giả Việt Nam thời bấy giờ.

Năm 1929, Đào Duy Anh bị chính quyền thực dân bắt giam. Sau khi được thả, ông dần chuyển trọng tâm sang con đường nghiên cứu học thuật.

Và chính từ đây, một sự nghiệp nghiên cứu đồ sộ bắt đầu được hình thành.

Ông để lại hàng chục công trình có giá trị, trải rộng từ lịch sử, văn hóa, địa lý, ngôn ngữ đến từ điển học. Trong đó có những tác phẩm quen thuộc như Hán – Việt từ điển, Pháp – Việt từ điển, Việt Nam văn hóa sử cương, Trung Hoa sử cương, Khảo luận về Kim Vân Kiều, Lịch sử Việt Nam, Cổ sử Việt Nam, Đất nước Việt Nam qua các đời và Từ điển Truyện Kiều.

Đặc biệt, “Việt Nam văn hóa sử cương” (1938) được xem là một công trình quan trọng trong lịch sử nghiên cứu văn hóa Việt Nam, thể hiện nỗ lực tiếp cận văn hóa dân tộc một cách có hệ thống.

Trong lĩnh vực từ điển học, những công trình của ông góp phần quan trọng vào quá trình hình thành phương pháp biên soạn từ điển tiếng Việt hiện đại.

Trong sử học, Đào Duy Anh dành nhiều tâm huyết nghiên cứu nguồn gốc dân tộc, quá trình hình thành quốc gia, lịch sử cổ đại và trung đại Việt Nam. Ông cũng tham gia dịch thuật, hiệu đính và chú giải nhiều tác phẩm Hán Nôm quan trọng như Đại Việt sử ký toàn thư, Đại Nam thực lục, Đại Nam nhất thống chí, Phủ biên tạp lục, Gia Định thành thông chí và Nguyễn Trãi toàn tập.

Sau Cách mạng tháng Tám, ông tiếp tục tham gia giảng dạy và nghiên cứu. Từ năm 1958, ông chuyển hẳn sang công tác nghiên cứu và đến năm 1960 làm việc tại Viện Sử học thuộc Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam.

Năm 1965, ông nghỉ hưu nhưng không ngừng nghiên cứu, dịch thuật và hiệu đính các tác phẩm cổ. Ngay cả khi tuổi đã cao, ông vẫn miệt mài với công việc học thuật cho đến những năm cuối đời.

Ngày 1/4/1988, Đào Duy Anh qua đời tại Hà Nội, khép lại hơn sáu thập niên gắn bó với nghiên cứu và giáo dục.

Năm 2000, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học xã hội.

Điều đáng quý ở Đào Duy Anh không chỉ nằm ở số lượng công trình đồ sộ, mà còn ở việc ông đã dành gần như trọn đời để tìm hiểu lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ và con người Việt Nam bằng tinh thần nghiên cứu nghiêm túc.

Từ những trang từ điển, những công trình lịch sử cho đến các khảo cứu về văn hóa dân tộc, di sản của ông vẫn tiếp tục được các thế hệ sau tìm đọc và nghiên cứu.

Một đời làm học thuật, để lại cả một kho tri thức. Đào Duy Anh vì thế không chỉ là một học giả lớn của thế kỷ XX, mà còn là một trong những người góp phần quan trọng vào quá trình hình thành nền khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam hiện đại