Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa: Bậc đại trí thức và ngọn hải đăng khoa học soi sáng vạt đường đổi mới

Khi nhắc đến Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa, sử sách thường vinh danh ông là "ông vua vũ khí" của kháng chiến chống Pháp với những sáng chế thần kỳ như súng Bazooka, súng không giật SKZ hay đạn bay làm kinh hồn bạt vía quân xâm lược. Thế nhưng, tầm vóc vĩ đại của người anh hùng ấy không dừng lại ở chiến trường khói lửa. Khi đất nước hòa bình và bước vào khúc quanh lịch sử của công cuộc đổi mới và hội nhập, ông lại một lần nữa cống hiến trọn vẹn trí tuệ của mình để đặt những viên gạch nền móng đầu tiên cho nền khoa học - kỹ thuật hiện đại nước nhà.

Sau năm 1975, Giáo sư Trần Đại Nghĩa được Đảng và Nhà nước giao trọng trách làm Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, rồi trở thành Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA) vào năm 1983. Khi đất nước chuẩn bị bước vào kỷ nguyên đổi mới năm 1986, ông đã ở cái tuổi thất thập cổ lai hy, sức khỏe đã giảm sút, nhưng trí tuệ và tầm nhìn chiến lược của ông thì vẫn mẫn tiệp và sắc bén như thuở nào.

Ông hiểu sâu sắc rằng: Đổi mới kinh tế nếu không có sự nâng đỡ của khoa học - kỹ thuật thì chỉ là sự phát triển ngắn hạn. Việt Nam muốn hội nhập sâu rộng với thế giới thì không thể mãi là một quốc gia nông nghiệp lạc hậu, mà phải làm chủ được công nghệ. Với uy tín lớn lao của một nhà khoa học tầm cỡ thế giới, Giáo sư Trần Đại Nghĩa đã đứng ra tập hợp, đoàn kết hàng vạn trí thức, nhà khoa học Việt Nam cả ở trong nước và kiều bào nước ngoài. Ông biến Liên hiệp các Hội Khoa học thành một ngôi nhà chung, một "ngân hàng chất xám" khổng lồ để tư vấn, phản biện các chính sách vĩ mô cho Đảng và Chính phủ.

Dưới sự định hướng của ông, ngành khoa học Việt Nam thời kỳ đầu đổi mới đã dũng cảm bước ra khỏi phòng thí nghiệm máy lạnh để lao vào thực tiễn cuộc sống. Ông khuyến khích các nhà khoa học trẻ nghiên cứu các đề tài ứng dụng trực tiếp vào sản xuất nông nghiệp, công nghiệp nhẹ và viễn thông – những ngành then chốt giúp đất nước thoát khỏi khủng hoảng. Ông chính là người thúc đẩy việc đưa máy tính và công nghệ thông tin vào quản lý nhà nước từ rất sớm.

Năm 1985, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động. Cho đến những ngày cuối đời tại mảnh đất miền Nam vào năm 1997, Giáo sư Trần Đại Nghĩa vẫn đau đáu một nỗi niềm làm sao để khoa học Việt Nam sánh vai với các cường quốc năm châu. Nhân vật lịch sử Trần Đại Nghĩa là hiện thân vĩ đại cho người trí thức Việt Nam: Sẵn sàng từ bỏ vinh hoa phú quý ở nước ngoài để về phụng sự Tổ quốc trong chiến tranh, và dùng tư duy đổi mới, khoa học để kiến thiết đất nước trong thời bình.