Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa: Người Đặt Nền Móng Cho Ngành Công Nghiệp Quốc Phòng Việt Nam
Lê Văn Quản
GIÁO SƯ, VIỆN SĨ TRẦN ĐẠI NGHĨA – "ÔNG PHẬT CHẾ TẠO VŨ KHÍ" CỦA QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN VIỆT NAM
1. Thân thế và Hành trình tích lũy tri thức nơi xứ người (1913 – 1946)
Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh ngày 13 tháng 9 năm 1913 tại quê ngoại bên bờ sông Măng Thít, làng Chánh Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long (nay thuộc xã Hòa Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long) trong một gia đình nhà giáo nghèo. Cha ông là cụ Phạm Văn Mùi (1871 – 1920), một thầy giáo dạy học tại tỉnh Vĩnh Long, và mẹ là cụ bà Lý Thị Diệu (1881 – 1941).
Năm lên 7 tuổi, Phạm Quang Lễ chịu nỗi đau mồ côi cha. Trong hoàn cảnh gia đình thiếu thốn, nhưng nhờ nhận thấy tư chất thông minh nổi bật và sự hiếu học của ông, đặc biệt xuất sắc ở môn Toán, người mẹ và chị gái là Phạm Thị Nhẫn (1911 – 1937) đã tần tảo nuôi nấng, cố gắng khắc phục khó khăn để ông tiếp tục con đường học vấn.
Trải qua quá trình nỗ lực học tập xuất sắc tại các trường danh tiếng thời bấy giờ như Collège de Mytho (Mỹ Tho) và trường Petrus Ký (Sài Gòn), đến năm 1933, ông thi đỗ đầu cả hai bằng Tú tài Việt và Tú tài Pháp (Tú tài Tây). Tuy nhiên, do hoàn cảnh gia đình quá nghèo, không có tiền ra Hà Nội học tiếp đại học, Phạm Quang Lễ đành tạm thời đi làm thư ký tại một công sở ở Mỹ Tho để phụ giúp mẹ và chị, đồng thời âm thầm nuôi chí lớn chờ đợi thời cơ. Trong thời gian này, nhờ sự giúp đỡ của nhà báo Dương Quang Ngưu (một người bạn của cha ông), Phạm Quang Lễ đã giành được học bổng một năm của Hội Ái hữu Trường Chasseloup-Laubat và tấm vé tàu sang Pháp du học.
Con đường tích lũy tri thức: Ngày 05 tháng 9 năm 1935, ông rời cảng Sài Gòn sang Pháp. Tại Paris, với nghị lực phi thường và trí tuệ vượt bậc, Phạm Quang Lễ đã đạt được một kỳ tích hiếm có đối với một sinh viên đến từ nước thuộc địa khi tốt nghiệp kỹ sư và cử nhân toán học tại hàng loạt trường đại học danh giá bậc nhất: Đại học Bách khoa Paris (École Polytechnique), Đại học Mỏ, Đại học Điện, Đại học Sorbonne, Đại học Cầu đường Paris, và Học viện Hàng không. Ước tính ông đã lấy được tới 6 bằng đại học và chứng chỉ của các trường đại học nổi tiếng nhất nước Pháp.
Chuẩn bị cho sứ mệnh lịch sử: Trong suốt những năm tháng bôn ba tại Pháp, Phạm Quang Lễ là người Việt Nam duy nhất âm thầm, bền bỉ tự nghiên cứu sâu sắc về khoa học quân sự và chế tạo vũ khí. Để chuẩn bị cho sứ mệnh lịch sử của đất nước, ông đã tích lũy các kiến thức khoa học cơ bản sâu rộng như toán học, cơ học, hóa học và kỹ thuật.
Làm việc tại châu Âu: Sau khi hoàn thành việc học, ông ở lại Pháp làm việc tại Viện nghiên cứu máy bay Pháp và đảm nhiệm chức vụ kỹ sư trưởng ở hãng chế tạo máy bay Concorde với mức lương rất cao, tương đương 22 lạng vàng mỗi tháng. Đến năm 1942, ông sang Đức làm việc trong các xưởng chế tạo máy bay và Viện nghiên cứu vũ khí của Đức.
2. Sự nghiệp Cách mạng và những kỳ tích chế tạo vũ khí (1946 – 1975)
Theo Bác Hồ về nước phụng sự Tổ quốc Năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp với tư cách là thượng khách của Chính phủ Pháp, Phạm Quang Lễ đã vinh dự được trực tiếp gặp gỡ Người. Trước tấm lòng yêu nước trong sáng và nhân cách vĩ đại của Bác, ông đã quyết định từ bỏ cuộc sống giàu sang, phú quý cùng mức lương danh vọng tại Paris để theo Bác Hồ trở về nước tham gia cách mạng.
Giữa tháng 9 năm 1946, ông cùng đoàn của Chủ tịch Hồ Chí Minh rời Pháp trên chiến hạm Dumont d'Urville. Trên chuyến tàu lịch sử kéo dài khoảng 40 ngày này, ông đã được Bác trực tiếp hướng dẫn và bồi dưỡng kiến thức cách mạng. Khi về nước, ông cũng đã bí mật mang theo hàng trăm cuốn sách và tài liệu chuyên ngành về khoa học quân sự và chế tạo vũ khí mà ông dày công sưu tầm tại châu Âu. Đoàn tàu cập cảng Hải Phòng ngày 20 tháng 10 năm 1946.
Cái tên lịch sử "Trần Đại Nghĩa"
Ngày 05 tháng 12 năm 1946, trước thềm cuộc Kháng chiến toàn quốc bùng nổ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gọi Phạm Quang Lễ đến Bắc Bộ Phủ và trực tiếp giao cho ông nhiệm vụ làm Cục trưởng Cục Quân giới đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Tại đây, Bác Hồ đã đặt cho ông một bí danh cách mạng mới là Trần Đại Nghĩa. Bác giải thích ý nghĩa sâu sắc của cái tên:
"Một là họ Trần, là họ của danh tướng Trần Hưng Đạo. Hai là, Đại Nghĩa là nghĩa lớn để chú nhớ đến nhiệm vụ của mình với nhân dân, với đất nước. Đại Nghĩa còn là chữ của Nguyễn Trãi trong Bình Ngô đại cáo."
Để tạo điều kiện tốt nhất cho ông làm việc, Bác Hồ giao cho ông toàn quyền hành động trong nghiên cứu, chế tạo vũ khí. Ngày 19 tháng 12 năm 1946, kháng chiến toàn quốc bùng nổ, Trần Đại Nghĩa lên chiến khu Việt Bắc, trực tiếp chỉ đạo lực lượng quân giới non trẻ chế tạo vũ khí sát cánh cùng bộ đội ta.
Những mốc son chế tạo vũ khí trong kháng chiến chống Pháp
Súng và đạn Bazooka: Ngay từ tháng 11 năm 1946, ông đã trực tiếp lên xưởng Quân giới Giang Tiên (Thái Nguyên) cùng cán bộ và công nhân nghiên cứu chế tạo súng chống tăng vác vai Bazooka. Dưới sự chỉ đạo khoa học của ông, vượt qua điều kiện cơ sở vật chất vô cùng thiếu thốn và hàng loạt thất bại ban đầu, súng và đạn Bazooka hoàn chỉnh đã được chế tạo thành công vào cuối tháng 2 năm 1947. Quả đạn Bazooka dài 0,56m, nặng 1,7kg, có khả năng xuyên thủng tấm thép dày tới 150mm. Súng dài 1,27m, nặng 11kg, dễ dàng mang vác cơ động. Ngày 03 tháng 3 năm 1947 (có nguồn ghi ngày 02/03/1947), vũ khí này đã lập chiến công vang dội tại Chúc Sơn - Chùa Trầm (Chương Mỹ, Hà Đông) khi bắn cháy 2 xe tăng Pháp, bẻ gãy cuộc hành quân thiết giáp của địch. Trong Chiến dịch Việt Bắc Thu - Đông 1947, súng Bazooka tiếp tục bắn chìm tàu chiến của Pháp trên sông Lô.
Súng không giật (SKZ): Trong giai đoạn 1948 – 1949, kỹ sư Trần Đại Nghĩa cùng các đồng nghiệp tại Cục Quân giới đã nghiên cứu chế tạo thành công loại súng không giật (SKZ). SKZ60 nặng khoảng 20kg, là loại vũ khí công đồn cực mạnh sử dụng đầu đạn nổ lõm cỡ 160mm, có khả năng xuyên thủng các bức tường bê tông cốt thép dày từ 60cm đến 1m. SKZ xuất trận lần đầu và lập công lớn tại trận đánh đồn Phố Lu (Lào Cai) vào ngày 01 tháng 2 năm 1950. Tại chiến dịch Điện Biên Phủ lịch sử, ta đã chuyển vào chiến trường 10 khẩu súng SKZ cùng 100 quả đạn, tiêu diệt hàng loạt lô cốt kiên cố của thực dân Pháp.
Bom bay (Đạn bay): Đầu năm 1949, ông cùng các cộng sự tiếp tục nghiên cứu thuốc đẩy và chế tạo thành công loại "bom bay" có tầm phóng đạt từ 3km đến 4km, nặng khoảng 25 – 30kg. Sản phẩm bắn thử nghiệm đầu tiên bay qua sông Hồng, rơi trúng vào trung tâm chỉ huy quân Pháp ở Bắc Cổ, gây kinh hoàng cho quân đội viễn chinh Pháp.
Cải tiến vũ khí trong kháng chiến chống Mỹ Năm 1966, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước bước vào giai đoạn quyết liệt, ông được bổ nhiệm làm Phó Chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần phụ trách về kỹ thuật quốc phòng.
Trong thời gian này, Giáo sư Trần Đại Nghĩa đã trực tiếp lãnh đạo đội ngũ cán bộ kỹ thuật thực hiện những đề tài cải tiến vũ khí vô cùng quan trọng:
Cải tiến nâng tầm bắn và tìm phương pháp khắc phục chống nhiễu cho tên lửa SAM-2 của Liên Xô sản xuất, giúp tiêu diệt siêu pháo đài bay B-52 của Mỹ trên bầu trời Hà Nội;
Nghiên cứu cải tiến radar và phương pháp bố trí trận địa tên lửa phòng không;
Thiết kế các phương án phá hệ thống thủy lôi chống phong tỏa của Mỹ;
Chế tạo các trang thiết bị đặc chủng cho lực lượng Đặc công;
Nghiên cứu các biện pháp chống bom từ trường, bom bi, "cây nhiệt đới", bom laser và các thiết bị điện tử dò tìm của kẻ thù.
Ngày 30 tháng 4 năm 1975, khi miền Nam hoàn toàn giải phóng, đất nước thống nhất, ông đã thanh thản ghi vào cuốn sổ tay cá nhân của mình một dòng chữ: "Đã hoàn thành nhiệm vụ!".
3. Sự nghiệp Khoa học, Giáo dục nước nhà thời bình
Không chỉ là một nhà khoa học quân sự kiệt xuất, Giáo sư Trần Đại Nghĩa còn có những cống hiến vô giá đối với sự nghiệp giáo dục và nền khoa học nước nhà:
Ông là Hiệu trưởng (Giám đốc) đầu tiên của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội khi trường được thành lập theo Nghị định số 147 ND ngày 06 tháng 3 năm 1956. Với tư cách hiệu trưởng, ông luôn dành sự quan tâm đặc biệt đến việc đào tạo, phát hiện các tài năng khoa học trẻ và bồi dưỡng đội ngũ trí thức trẻ cho đất nước.
Ông vinh dự đảm nhận nhiều chức vụ chủ chốt của Đảng và Nhà nước trong quản lý khoa học, kỹ thuật và công nghiệp:
Cục trưởng Cục Quân giới kiêm Giám đốc Nha Nghiên cứu Quân giới;
Cục trưởng Cục Pháo binh;
Thứ trưởng Bộ Công Thương (Thứ trưởng Bộ Công nghiệp);
Thứ trưởng Bộ Công nghiệp nặng;
Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kiến thiết Nhà nước;
Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học Kỹ thuật Nhà nước (nay là Bộ Khoa học và Công nghệ);
Viện trưởng đầu tiên của Viện Khoa học Việt Nam (nay là Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam);
Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (nhiệm kỳ I: 1983 – 1988);
Đại biểu Quốc hội khóa II và III;
Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô và Cộng hòa Dân chủ Đức.
Bên cạnh đó, ông luôn trăn trở về việc phát triển kinh tế nước nhà, tích cực khơi dậy trong lòng thế hệ trẻ "lòng yêu nước trong xây dựng kinh tế" và đấu tranh quyết liệt chống nạn tham nhũng để bảo vệ ngân sách quốc gia và sự liêm chính của cán bộ.
4. Các giải thưởng, sự vinh danh và di sản
Với những cống hiến vĩ đại cho dân tộc, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa đã được Đảng, Nhà nước và nhân dân vinh danh bằng những phần thưởng cao quý nhất:
Thụ phong quân hàm Thiếu tướng quân đội đợt đầu tiên năm 1948 khi mới 35 tuổi.
Được trao tặng danh hiệu Anh hùng Lao động đợt đầu tiên năm 1952.
Được trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Quân công hạng Nhất, Huân chương Quân công hạng Ba.
Được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 năm 1996 cho cụm công trình nghiên cứu và chỉ đạo kỹ thuật chế tạo vũ khí (Bazooka, SKZ, đạn bay) thời kỳ kháng chiến chống Pháp.
Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã kính trọng gọi ông là "ông Phật chế tạo vũ khí", còn nhà vật lý Nguyễn Văn Hiệu đã viết về ông:
"Đối với thế hệ chúng ta, công lao và đạo đức của nhà khoa học ấy đã đi vào lịch sử như một thiên huyền thoại truyền kỳ."
Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa qua đời ngày 09 tháng 8 năm 1997 tại Thành phố Hồ Chí Minh. Tên tuổi của ông đã được đặt cho nhiều đường phố, trường học nổi tiếng trên khắp cả nước (như Trường Chuyên Trần Đại Nghĩa, Quỹ học bổng Trần Đại Nghĩa của ĐHBK Hà Nội). Năm 2015, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã thành lập Giải thưởng Trần Đại Nghĩa nhằm tôn vinh các nhà khoa học có thành tựu xuất sắc trong ứng dụng thực tiễn. Ngoài ra, một con tàu khảo sát biển hiện đại của Hải quân Việt Nam và bộ tem kỷ niệm phát hành năm 2013 cũng được mang tên ông để tỏ lòng tri ân sâu sắc.
"Giáo sư Trần Đại Nghĩa - Hiệu trưởng đầu tiên của Đại học Bách khoa Hà Nội" — HUST (Đại học Bách khoa Hà Nội).
"Giải thưởng Trần Đại Nghĩa" — Wikipedia tiếng Việt.
"Khu lưu niệm đồng chí Trần Đại Nghĩa - Địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống" — Báo điện tử Quân đội nhân dân.
"Một số loại vũ khí mang dấu ấn Trần Đại Nghĩa" — Tạp chí Công nghiệp Quốc phòng & Kinh tế.
"Phạm Quang Lễ - Trần Đại Nghĩa, từ trí thức yêu nước đến người cộng sản chân chính (Kỳ cuối)" — Chuyên trang Thịnh vượng Việt Nam (VNTV).
"Ra mắt hồi ký về 'vua vũ khí' Trần Đại Nghĩa" — Báo Đồng Tháp.
"Súng Bazooka 'made in' Việt Nam ra đời như thế nào?" — Báo điện tử Quân đội nhân dân.
"Tiểu sử GIÁO SƯ, VIỆN SĨ TRẦN ĐẠI NGHĨA" (Danh nhân Đất Việt) — Trường THPT Trần Đại Nghĩa.
"Trần Đại Nghĩa" — Wikipedia tiếng Anh.
"Trần Đại Nghĩa - Người học trò tin yêu của Chủ tịch Hồ Chí Minh" — Tạp chí Lịch sử Đảng.
