Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa – "Ông vua vũ khí" của Cách mạng Việt Nam
Trong hai cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc, quân đội Việt Nam đã lập nên những kỳ tích đối đầu với những đế quốc sừng sỏ nhất thế giới. Đằng sau những chiến thắng vang dội trên chiến trường không chỉ có xương máu của các chiến sĩ, mà còn có sự đóng góp thầm lặng nhưng vĩ đại của tri thức và khoa học. Người đứng đầu, đặt nền móng cho nền khoa học kỹ thuật quân sự non trẻ ấy chính là Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa – người được mệnh danh là "ông vua vũ khí" của Việt Nam. Từ bỏ vinh hoa phú quý ở nước Pháp hoa lệ, ông theo Bác Hồ trở về chiến khu nếm mật nằm gai, dùng bàn tay và khối óc thiên tài của mình để chế tạo ra những loại vũ khí thần kỳ, làm thay đổi cục diện chiến tranh.
Trần Đại Nghĩa tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh năm 1913 trong một gia đình nhà giáo nghèo giàu lòng yêu nước tại xã Chánh Hiệp, huyện Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Mồ côi cha từ năm 6 tuổi, Phạm Quang Lễ lớn lên trong sự nuôi dưỡng nhọc nhằn của mẹ và chị gái. Nhờ tư chất thông minh xuất chúng và ý chí vượt khó phi thường, ông luôn đỗ thủ khoa trong các kỳ thi và giành được học bổng sang Pháp du học vào năm 1935.
Tại kinh đô Paris, Phạm Quang Lễ đã học tập miệt mài và lấy được hàng loạt bằng kỹ sư, cử nhân ở các lĩnh vực danh giá: Kỹ sư Hàng không, Kỹ sư Điện, Cầu đường, cử nhân Toán học. Tuy nhiên, hoài bão lớn nhất của ông không phải là sự giàu sang cho bản thân. Ông nhận ra rằng muốn đánh đuổi được thực dân Pháp, quân ta phải có vũ khí mạnh. Vì vậy, ông đã bí mật dành suốt 11 năm trời tại Pháp và Đức để gom góp, nghiên cứu hàng vạn trang tài liệu mật về công nghệ chế tạo vũ khí – một lĩnh vực bị nghiêm cấm tuyệt đối đối với người dân thuộc địa.
Bước ngoặt vĩ đại nhất cuộc đời ông diễn ra vào năm 1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp dự Hội nghị Fontainebleau. Gặp được vị lãnh tụ kính yêu, Phạm Quang Lễ đã bày tỏ nguyện vọng được trở về phụng sự tổ quốc. Bác Hồ nhìn người kỹ sư trẻ tuổi đầy tin tưởng và bảo: "Bác về nước, chú về với Bác. Nước nhà đang nghèo, chú về sẽ khổ đấy." Ông khảng khái thưa: "Thưa Bác, tôi đã chuẩn bị cho ngày này suốt 11 năm qua. Tôi không sợ khổ."
Tháng 11 năm 1946, Phạm Quang Lễ theo Bác Hồ về nước trên chiến hạm Dumont d'Urville, mang theo hành lý vô giá là một tấn tài liệu khoa học quân sự. Để bảo vệ an toàn cho ông trước sự săn lùng của mật thám Pháp, chính Bác Hồ đã đặt cho ông cái tên mới: Trần Đại Nghĩa – với ý nghĩa vì nghĩa lớn của dân tộc. Ông được bổ nhiệm làm Cục trưởng Cục Quân giới đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa khi mới 33 tuổi.
Khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ, Trần Đại Nghĩa cùng các cộng sự rút lên chiến khu Việt Bắc. Giữa rừng sâu núi thẳm thiếu thốn đủ đường, không có máy móc hiện đại, không có nhà xưởng kiên cố, "phòng thí nghiệm" của ông chỉ là những chiếc lán tre nứa tạm bợ. Nhiệm vụ cấp bách nhất lúc bấy giờ là phải chế tạo ra loại vũ khí có thể đánh bại được xe tăng và xe bọc thép kiên cố của quân Pháp.
Bằng tài năng thiên bẩm và những kiến thức tích lũy, Trần Đại Nghĩa đã nghiên cứu thành công loại súng Bazooka. Súng dựa trên nguyên lý đầu đạn nổ lõm, sinh ra luồng nhiệt lượng và áp lực cực cao để xuyên thủng lớp thép dày. Trong chiến dịch Thu Đông năm 1947, những khẩu súng Bazooka do Việt Nam tự chế tạo đã bất ngờ xuất trận, bắn cháy nhiều xe tăng địch trên đường phố và tàu chiến Pháp trên sông Lô, bẻ gãy hoàn toàn mũi nhọn tiến công của giặc Pháp, làm chấn động giới quân sự viễn chinh.
Không dừng lại ở đó, Trần Đại Nghĩa tiếp tục cải tiến và chế tạo thành công súng SKZ (Súng không giật). Đây là loại vũ khí hạng nặng nhưng lại vô cùng gọn nhẹ, có thể tháo rời để mang vác xuyên rừng. SKZ có sức công phá khủng khiếp, có thể xuyên thủng những bức tường bê tông cốt thép dày của các đồn lũy kiên cố nhất. Người Pháp lúc bấy giờ đã phải kinh hoàng thốt lên rằng: "Vũ khí của Việt Minh không biết từ đâu ra, nhưng nó có sức mạnh hủy diệt không thể tin nổi đối với các công sự của chúng ta."
Năm 1948, Trần Đại Nghĩa được phong quân hàm Thiếu tướng, trở thành một trong những vị tướng đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam. Năm 1952, ông vinh dự là một trong những người đầu tiên được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.
Sau khi miền Bắc được giải phóng, Giáo sư Trần Đại Nghĩa tiếp tục cống hiến hết mình cho sự nghiệp giáo dục và khoa học nước nhà. Ông giữ nhiều cương vị quan trọng như Thứ trưởng Bộ Công thương, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, và là Viện trưởng đầu tiên của Viện Khoa học Việt Nam.
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, dù tuổi đã cao, ông vẫn tiếp tục hiến kế, tham gia chỉ đạo kỹ thuật để quân và dân ta cải tiến tên lửa SAM-2 vạch nhiễu, bắn rơi siêu pháo đài bay B-52 trên bầu trời Hà Nội năm 1972, cũng như tìm cách vô hiệu hóa bom từ trường của Mỹ ở các cửa sông, bến phà nhằm thông tuyến chi viện cho miền Nam.
Giáo sư Trần Đại Nghĩa là một bậc đại trí thức vô cùng giản dị, khiêm nhường và liêm khiết. Cả cuộc đời ông không màng danh lợi, tiền tài, toàn bộ tâm trí đều dành cho khoa học và tổ quốc. Ông trút hơi thở cuối cùng vào năm 1997 tại Thành phố Hồ Chí Minh, hưởng thọ 84 tuổi.
Di sản mà Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa để lại không chỉ là những khẩu súng Bazooka, SKZ huyền thoại, mà chính là tinh thần tự lực tự cường, là ngọn đuốc sáng ngời cho các thế hệ trí thức Việt Nam noi theo. Tên của ông đã được trân trọng đặt cho nhiều đại lộ lớn, trường học và thậm chí là những lớp tàu khảo sát biển hiện đại của quân đội, mãi mãi ghi nhớ công ơn của một vĩ nhân đã dùng tri thức làm vũ khí bảo vệ bình yên cho tổ quốc.
