Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa – tấm gương sáng trọn đời phụng sự Tổ quốc và cống hiến cho khoa học

Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa, tên thật là Phạm Quang Lễ (1913–1997), là một trí thức yêu nước tiêu biểu của Việt Nam. Tư tưởng yêu nước của ông được hình thành từ rất sớm, chịu ảnh hưởng từ các phong trào đấu tranh chống thực dân Pháp ở Sài Gòn và Nam Bộ. Với mong muốn giúp dân, giúp nước, ông luôn nỗ lực học tập và nghiên cứu khoa học. Khi sang Pháp du học, giữa hàng nghìn người Việt Nam học tập tại đây, ông là người đặc biệt quan tâm đến lĩnh vực nghiên cứu và chế tạo vũ khí, bởi ông nhận thức được rằng Việt Nam rất cần những nhà khoa học trong lĩnh vực này.

Năm 1946, Phạm Quang Lễ có cơ hội gặp gỡ và làm việc cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh trong thời gian Người sang Pháp. Sự giản dị, tài năng, nhân cách và lòng yêu nước của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khiến ông vô cùng cảm phục. Khi được hỏi về nguyện vọng, ông bày tỏ mong muốn lớn nhất là được trở về quê hương để cống hiến. Sau đó, ông quyết định từ bỏ cuộc sống đầy đủ và nhiều cơ hội phát triển tại Pháp để trở về Việt Nam cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh tham gia kháng chiến. Ngày 5-12-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh giao cho ông nhiệm vụ làm Cục trưởng Cục Quân giới và đặt tên mới là Trần Đại Nghĩa.

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, Trần Đại Nghĩa cùng các đồng nghiệp, đồng đội vượt qua nhiều khó khăn, thiếu thốn về cơ sở vật chất để nghiên cứu và chế tạo vũ khí phục vụ chiến đấu. Sau khoảng ba tháng nghiên cứu, ông và cộng sự đã thử nghiệm thành công súng bazooka vào tháng 2-1947. Bên cạnh đó, nhiều loại vũ khí khác như lựu đạn, súng phóng lựu, súng cối, mìn phá xe… cũng được nghiên cứu, chế tạo, góp phần quan trọng vào thắng lợi của quân đội Việt Nam, đặc biệt trong Chiến dịch Việt Bắc Thu – Đông năm 1947. Với những đóng góp to lớn, ông được phong quân hàm Thiếu tướng năm 1948.

Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, Trần Đại Nghĩa tiếp tục có nhiều đóng góp quan trọng trong lĩnh vực khoa học và kỹ thuật quân sự. Ông cùng các cộng sự nghiên cứu, chế tạo nhiều loại vũ khí bằng vật liệu sẵn có và công nghệ phù hợp với điều kiện Việt Nam, đồng thời cải tiến một số loại vũ khí để nâng cao hiệu quả chiến đấu.

Không chỉ đóng góp trong lĩnh vực quân sự, Trần Đại Nghĩa còn giữ nhiều trọng trách quan trọng trong xây dựng và phát triển nền khoa học Việt Nam. Ông từng là Viện trưởng đầu tiên của Viện Khoa học Việt Nam, Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Bách khoa Hà Nội, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước và Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. Ở bất cứ cương vị nào, ông cũng luôn tận tụy, hoàn thành tốt nhiệm vụ và đóng góp cho đất nước.

Với những cống hiến to lớn, Trần Đại Nghĩa được Đảng và Nhà nước trao tặng nhiều phần thưởng cao quý như Huân chương Hồ Chí Minh, danh hiệu Anh hùng Lao động, được bầu làm Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô năm 1966 và được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh năm 1996 cho các công trình nghiên cứu, chế tạo vũ khí trong kháng chiến chống Pháp.

Cuộc đời và sự nghiệp của Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa là biểu tượng đẹp của một trí thức luôn đặt lợi ích của Tổ quốc và nhân dân lên trên lợi ích cá nhân. Từ bỏ cuộc sống đầy đủ ở nước ngoài để trở về quê hương, ông đã dành trọn tài năng, trí tuệ và sức lực cho đất nước. Những đóng góp của ông không chỉ có ý nghĩa đối với sự nghiệp kháng chiến mà còn góp phần đặt nền móng cho sự phát triển của khoa học và kỹ thuật Việt Nam.