Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa: Từ đại tài phương Tây đến “ông vua vũ khí” của cách mạng
Trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, hình ảnh những trí thức lớn từ bỏ danh vọng, phú quý nơi đất khách để trở về phụng sự Tổ quốc luôn là những trang sử kiêu hãnh nhất. Trong số đó, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa (1913 – 1997) — người được mệnh danh là “ông vua vũ khí” — đứng ở vị trí hàng đầu như một huyền thoại sống động của ngành Khoa học - Kỹ thuật Quân sự Việt Nam.
Quyết định lịch sử: Từ bỏ nhung lụa theo Bác Hồ về nước
Giáo sư Trần Đại Nghĩa tên thật là Phạm Quang Lễ, sinh ra tại vùng đất Tam Bình, tỉnh Vĩnh Long. Mồ côi cha từ nhỏ nhưng với trí thông minh thiên bẩm và tinh thần hiếu học phi thường, ông đã xuất sắc giành học bổng sang Pháp du học vào năm 1935.
Tại kinh đô ánh sáng Paris, ông thi đỗ và tốt nghiệp hàng loạt bằng cấp danh giá: Kỹ sư Cầu đường, Kỹ sư Điện, Cử nhân Toán học, Kỹ sư Hàng không... Ông làm việc tại nhiều tập đoàn chế tạo máy bay, cơ khí lớn của Pháp và Đức với mức lương hàng trăm cây vàng mỗi tháng. Thế nhưng, mục đích lớn nhất của ông trong suốt 11 năm đăm đắm ở châu Âu là âm thầm sưu tầm, nghiên cứu tài liệu về kỹ thuật chế tạo vũ khí để chờ ngày về giúp nước.
Tháng 9 năm 1946, nhận lời mời của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Phạm Quang Lễ quyết định gạt bỏ cuộc sống giàu sang, tương lai rực rỡ tại Pháp để theo Bác Hồ trở về Việt Nam kháng chiến. Chính Bác Hồ đã đặt tên mới cho ông: Trần Đại Nghĩa — với mong muốn ông đem tài năng dốc lòng vì đại nghĩa của dân tộc.
Những kỳ tích quân giới giữa đại ngàn
Trở về chiến khu Việt Bắc trong hoàn cảnh thiếu thốn muôn vàn: không máy móc hiện đại, không nguyên liệu chuẩn quy chuẩn, tài liệu kỹ thuật thiếu thốn. Đảm nhiệm trọng trách Cục trưởng Cục Quân giới đầu tiên, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa cùng các cộng sự đã tạo nên những điều kỳ diệu làm kinh ngạc cả giới quân sự thế giới.
Chế tạo súng và đạn Bazooka (1947): Chỉ sau vài tháng nghiên cứu thử nghiệm trong xưởng quân giới thô sơ, ông đã chế tạo thành công súng Bazooka. Đầu năm 1947, Bazooka Việt Nam xuất trận tại trận Cầu Mới (Hà Đông), đánh cháy nhiều xe tăng bọc thép của quân Pháp, làm đảo lộn hoàn toàn chiến thuật đánh nhanh thắng nhanh của địch.
Chế tạo súng SKZ (Súng không giật): Đây là loại vũ khí hạng nặng dùng để công phá các lô cốt, đồn bốt bê tông kiên cố. Loại súng này khi xuất hiện tại chiến trường Nam Bộ và Điện Biên Phủ đã khiến quân Pháp khiếp đảm gọi là "thảm họa" đối với hệ thống phòng thủ của chúng.
Nghiên cứu Bom bay & các loại đạn đặc chủng: Giúp bộ đội ta có đủ hỏa lực đối trọng với vũ khí tân tiến của đối phương trong các chiến dịch lớn.
Nhà quản lý khoa học đại tài và tấm gương nhân cách
Sau ngày hòa bình lập lại, Giáo sư Trần Đại Nghĩa tiếp tục cống hiến trọn vẹn trí tuệ cho sự nghiệp xây dựng đất nước. Ông đảm nhiệm nhiều trọng trách lớn: Thứ trưởng Bộ Công thương, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam (VUSTA), Viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô...
Năm 1952, ông vinh dự là một trong những người đầu tiên được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động. Ông cũng được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1 cùng nhiều huân chương cao quý khác.
Cuộc đời của Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa là minh chứng tuyệt đẹp cho sự kết hợp giữa tài năng kiệt xuất và lòng yêu nước nồng nàn. Tên tuổi của ông không chỉ gắn liền với những chiến công lừng lẫy trên chiến trường, mà còn là ngọn hải đăng soi đường cho trí thức Việt Nam về lý tưởng sống và khát vọng cống hiến cho dân tộc.
