Giữ khẩu pháo giữa lưng chừng núi

Tô Vĩnh Diện sinh năm 1924, quê ở xã Nông Trường, huyện Nông Cống, tỉnh Thanh Hóa. Sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo, từ nhỏ ông đã phải đi ở để kiếm sống. Cách mạng Tháng Tám mở ra cho người thanh niên nghèo ấy một cuộc đời mới. Năm 1946, Tô Vĩnh Diện tham gia dân quân ở địa phương; đến năm 1949, ông xung phong nhập ngũ. Trong quân đội, ông luôn thể hiện tinh thần trách nhiệm và sự gương mẫu. Năm 1953, ông được điều động vào lực lượng pháo phòng không và được huấn luyện tại Trung Quốc. Sau thời gian huấn luyện, ông cùng đơn vị trở về nước, chuẩn bị tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Đầu năm 1954, nhiệm vụ kéo pháo vào trận địa trở thành một thử thách đặc biệt đối với bộ đội ta. Những khẩu pháo nặng hàng tấn phải được đưa qua những con đường núi hiểm trở, nhiều đoạn dốc cao và trơn trượt. Không có những phương tiện cơ giới hiện đại, bộ đội phải dùng sức người, dây tời và các phương tiện thô sơ để từng bước đưa pháo vượt qua địa hình. Mỗi khẩu pháo đến được trận địa là kết quả của biết bao công sức và sự hy sinh của những người lính phía sau.

Trong một lần kéo pháo, đơn vị của Tô Vĩnh Diện đang đưa khẩu pháo cao xạ 37mm vượt qua một đoạn dốc nguy hiểm thì bất ngờ quân Pháp bắn pháo từ khu vực Mường Thanh. Hỏa lực của đối phương khiến việc kéo pháo trở nên vô cùng khó khăn. Giữa lúc đó, dây tời giữ pháo bị đứt. Khẩu pháo mất điểm tựa và bắt đầu trôi nhanh xuống dốc, hướng về phía vực sâu. Những người lính đang cố gắng giữ pháo nhưng sức nặng của khẩu pháo khiến họ không thể kiểm soát được tình hình.

Nguy hiểm xảy ra trong vài giây. Nếu khẩu pháo lao xuống vực, không chỉ vũ khí quý giá bị mất mà những người đang ở gần đó cũng có thể gặp nguy hiểm. Trong tình huống ấy, Tô Vĩnh Diện lập tức chuyển sang phía càng pháo đang hướng ra ngoài. Ông tìm cách ghì càng pháo và dùng chân đạp vào một gốc cây, cố hướng khẩu pháo vào vách núi để làm giảm tốc độ trượt. Đó là một hành động gần như bản năng của người lính khi nhìn thấy đồng đội và khẩu pháo đang ở trong tình thế nguy cấp.

Khẩu pháo nặng hơn hai tấn tiếp tục trượt. Tô Vĩnh Diện vẫn cố giữ. Cuối cùng, bánh pháo đè lên người ông. Sự hy sinh của ông đã giúp khẩu pháo không lao xuống vực, tạo điều kiện để đồng đội giữ được vũ khí và tiếp tục nhiệm vụ. Người chiến sĩ đã nằm lại giữa con đường kéo pháo vào Điện Biên Phủ, khi chiến dịch lịch sử chỉ còn ít ngày nữa sẽ bắt đầu.

Điều khiến câu chuyện Tô Vĩnh Diện trở nên đặc biệt là hành động của ông diễn ra trong một khoảnh khắc rất ngắn. Không có thời gian để chuẩn bị hay suy nghĩ lâu dài. Trước mắt ông là một khẩu pháo đang lao xuống vực và những đồng đội đang cố giữ nó. Ông đã chọn hành động ngay lập tức. Đối với người lính, khẩu pháo không đơn thuần là một phương tiện chiến đấu. Đó là vũ khí của cả đơn vị, là một phần sức mạnh để hỗ trợ bộ binh trong những trận đánh sắp tới.

Sau khi Tô Vĩnh Diện hy sinh, đồng đội tiếp tục đưa khẩu pháo về trận địa. Khẩu pháo mang số hiệu 510681 sau đó tham gia chiến đấu tại Điện Biên Phủ và lập thành tích trong chiến dịch. Hiện vật này về sau được đưa về bảo quản, trưng bày trong hệ thống bảo tàng quân đội và được công nhận là Bảo vật quốc gia vào năm 2012.

Tô Vĩnh Diện không được chứng kiến ngày 7/5/1954, khi Chiến dịch Điện Biên Phủ kết thúc bằng thắng lợi của quân dân Việt Nam. Ông cũng không có cơ hội trở về Thanh Hóa sau chiến tranh. Nhưng sự hy sinh của ông đã góp phần bảo vệ một khẩu pháo quan trọng trong lúc lực lượng đang chuẩn bị cho trận đánh lớn. Tên tuổi ông vì thế gắn liền với một trong những nhiệm vụ gian khổ nhất trước giờ nổ súng Điện Biên Phủ: kéo pháo vào trận địa.

Sau chiến thắng, Tô Vĩnh Diện được truy tặng nhiều phần thưởng cao quý, trong đó có danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân năm 1956. Mộ ông hiện được an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ A1, thành phố Điện Biên Phủ, cùng với các Anh hùng, liệt sĩ tiêu biểu của chiến dịch.

Nhìn lại câu chuyện ấy, điều đáng nhớ không chỉ là hình ảnh một người lính dùng thân mình giữ pháo. Đó còn là câu chuyện về cả một tập thể phía sau khẩu pháo. Những người lính đã cùng nhau kéo từng mét đường, vượt từng con dốc, giữ từng khẩu pháo để đưa vũ khí đến nơi chiến đấu. Tô Vĩnh Diện hy sinh trong một khoảnh khắc, nhưng khoảnh khắc ấy được tạo nên từ cả một quá trình gian khổ của hàng nghìn người.

Hơn bảy mươi năm sau, những con đường kéo pháo năm xưa đã trở thành địa chỉ lịch sử. Người trẻ hôm nay có thể đến Điện Biên mà không còn nghe tiếng pháo, không phải kéo những khẩu pháo nặng hàng tấn giữa núi rừng. Nhưng câu chuyện Tô Vĩnh Diện vẫn còn đó như một lời nhắc rằng nền hòa bình hôm nay được xây dựng từ sự hy sinh của những người đã sống trong một thời kỳ mà mỗi nhiệm vụ đều có thể là lần cuối cùng.

Tô Vĩnh Diện đã nằm lại giữa con đường kéo pháo, nhưng khẩu pháo mà ông cứu được tiếp tục chiến đấu trên chiến trường Điện Biên Phủ. Một người lính hy sinh, một khẩu pháo được giữ lại, và phía sau đó là cả một chiến dịch đang chờ phía trước. Chính từ những khoảnh khắc như vậy, lịch sử được tạo nên – bằng lòng dũng cảm, tình đồng đội và sự hy sinh thầm lặng của những con người đã đặt nhiệm vụ với Tổ quốc lên trên sự an nguy của chính mình.