Giữ khí tiết trong một thời đại mất nước

Không phải cuộc chiến đấu nào cũng diễn ra trên chiến trường.

Có những cuộc chiến diễn ra trong chính sự lựa chọn của mỗi con người.

Đó là cuộc chiến giữa lợi ích và danh dự.

Giữa sự thuận theo và lòng tự trọng.

Giữa việc bảo vệ bản thân với việc giữ gìn những giá trị mình tin tưởng.

Cuộc đời Nguyễn Đình Chiểu trong những năm Nam Kỳ bị thực dân Pháp xâm lược là một câu chuyện như thế.

Sau năm 1862, ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ bị nhượng cho Pháp. Nguyễn Đình Chiểu không chấp nhận sống trong vùng đất bị chiếm đóng theo cách hợp tác với chính quyền thực dân. Ông cùng gia đình chuyển đến Ba Tri và tiếp tục cuộc sống của một nhà giáo, thầy thuốc và nhà thơ.

Sự lựa chọn ấy xuất phát từ một quan niệm sống rất rõ ràng.

Đối với Nguyễn Đình Chiểu, con người có thể nghèo nhưng không được đánh mất phẩm giá.

Có thể gặp bất hạnh nhưng không được từ bỏ đạo lý.

Có thể chịu thiệt thòi nhưng không nên đánh đổi khí tiết.

Tinh thần ấy được thể hiện rõ trong nhiều sáng tác của ông, đặc biệt là những tác phẩm ra đời trong thời kỳ đất nước bị xâm lược.

Nguyễn Đình Chiểu từng viết những câu thơ thể hiện quan điểm thà chịu cảnh mù lòa nhưng giữ được đạo nghĩa còn hơn có đôi mắt mà làm điều nhơ bẩn, phản bội truyền thống. Những tư tưởng ấy xuất hiện trong Ngư Tiều y thuật vấn đáp, tác phẩm được sáng tác trong những năm ông sống tại Ba Tri.

Đó không chỉ là lời thơ.

Đó là tuyên ngôn về cách sống.

Nguyễn Đình Chiểu từng là người bị mất ánh sáng đôi mắt. Vì vậy, khi ông nói về “đui”, ý nghĩa của câu chữ vượt lên trên hoàn cảnh cá nhân.

Ông đặt ra một câu hỏi lớn hơn: thế nào mới thực sự là “thấy”?

Một người có đôi mắt nhưng không nhận ra đúng sai, không phân biệt được điều thiện và điều ác, không biết đau trước nỗi đau của đất nước – liệu người ấy có thực sự nhìn thấy?

Ngược lại, một người không còn nhìn thấy bằng đôi mắt nhưng vẫn nhận ra điều cần bảo vệ, vẫn giữ được lòng tự trọng và vẫn biết sống vì cộng đồng – người ấy có thật sự sống trong bóng tối hay không?

Nguyễn Đình Chiểu đã trả lời bằng chính cuộc đời mình.

Ông không nhìn thấy cảnh đất nước bị xâm lược.

Nhưng ông cảm nhận được nỗi đau ấy.

Ông không nhìn thấy những người nghĩa sĩ ngã xuống trên chiến trường.

Nhưng ông dựng tượng đài cho họ bằng văn chương.

Ông không nhìn thấy những học trò đang ngồi trước mặt mình.

Nhưng ông vẫn dạy họ đạo làm người.

Đó là một nghịch lý đầy cảm động: người mất đi ánh sáng của đôi mắt lại trở thành một biểu tượng về ánh sáng của nhân cách.

Trong hoàn cảnh đất nước bị ngoại bang xâm lược, giữ được khí tiết không phải là điều dễ dàng.

Có những người có thể lựa chọn thỏa hiệp để có một cuộc sống yên ổn hơn.

Nhưng Nguyễn Đình Chiểu không lựa chọn con đường ấy.

Ông không trở thành một nhân vật cầm đầu nghĩa quân.

Nhưng ông giữ cho mình một vị trí tinh thần.

Đó là vị trí của một trí thức không cúi đầu.

Một nhà thơ không im lặng.

Một người thầy không từ bỏ đạo lý.

Một người thầy thuốc tiếp tục cứu người.

Từ đó, chúng ta có thể hiểu rằng yêu nước không chỉ nằm trong những khoảnh khắc phi thường.

Yêu nước còn nằm trong cách một người sống mỗi ngày.

Không làm điều trái với lương tâm.

Không quên nguồn cội.

Không quay lưng với nhân dân.

Không đánh đổi danh dự lấy lợi ích.

Nguyễn Đình Chiểu đã sống theo những nguyên tắc ấy.

Và vì thế, hơn một thế kỷ sau khi ông qua đời, người ta vẫn nhắc đến ông không chỉ với tư cách một nhà thơ lớn mà còn như một biểu tượng của khí tiết.

“Thời hoa lửa” của Nguyễn Đình Chiểu có tiếng súng, có chiến tranh, có mất mát.

Nhưng giữa những năm tháng ấy cũng có một ngọn lửa khác.

Đó là ngọn lửa của nhân cách.

Ngọn lửa ấy được giữ gìn bởi những con người như Nguyễn Đình Chiểu.