Giữ lại một thành phố nguyên vẹn: Nhiệm vụ tiếp quản Sài Gòn sau ngày 30/4/1975

Giữ lại một thành phố nguyên vẹn: Nhiệm vụ tiếp quản Sài Gòn sau ngày 30/4/1975

Ngày 30/4/1975, Chiến dịch Hồ Chí Minh toàn thắng, kết thúc cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Nhưng khi tiếng súng dần lắng xuống, một nhiệm vụ đặc biệt quan trọng bắt đầu: tiếp quản Sài Gòn, bảo vệ những cơ sở thiết yếu, giữ gìn an ninh trật tự và đưa cuộc sống của hàng triệu người dân trở lại nhịp bình thường. Đó là cuộc chuyển giao lịch sử mà thắng lợi không chỉ được ghi dấu bằng những lá cờ trên các công sở, mà còn bằng ánh điện, dòng nước, những nhà máy tiếp tục hoạt động và sự bình yên trên từng con phố.

Ảnh 1. Nhân dân Sài Gòn đón mừng các đơn vị Quân giải phóng tiến vào thành phố trong những ngày toàn thắng cuối tháng 4/1975. Ảnh tư liệu: TTXVN/VietnamPlus.

Khi chiến thắng mở ra một nhiệm vụ mới

Trưa ngày 30/4/1975, lá cờ cách mạng tung bay trên nóc Dinh Độc Lập. Chính quyền Việt Nam Cộng hòa tuyên bố đầu hàng vô điều kiện. Trên những con đường dẫn vào trung tâm Sài Gòn, các đơn vị Quân giải phóng tiếp tục tiến quân, tiếp nhận những vị trí trọng yếu và phối hợp với lực lượng tại chỗ làm chủ thành phố.

Trong khoảnh khắc ấy, Sài Gòn bước qua một ranh giới lịch sử: từ chiến tranh sang hòa bình.

Nhưng tiếp quản một đô thị lớn không đơn giản là chiếm giữ các công sở hay thay đổi bộ máy quản lý. Sài Gòn khi ấy là trung tâm hành chính, kinh tế, giao thông và truyền thông quan trọng nhất miền Nam, với dân số đông, hệ thống hạ tầng phức tạp cùng những vấn đề xã hội tích tụ qua nhiều năm chiến tranh.

Một sự đứt gãy trong vận hành đô thị có thể ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống hàng triệu người. Chỉ cần hệ thống cấp điện, cấp nước, giao thông hoặc thông tin liên lạc bị tê liệt, những khó khăn sau chiến tranh sẽ càng trở nên nghiêm trọng.

Bởi vậy, bên cạnh nhiệm vụ quân sự, yêu cầu bảo vệ tài sản công cộng, giữ vững trật tự và nhanh chóng khôi phục hoạt động của thành phố đã được đặt ra từ trước thời điểm chiến thắng.

Kế hoạch tiếp quản được chuẩn bị trước ngày toàn thắng

Ngày 10/4/1975, khi Chiến dịch Hồ Chí Minh chưa bắt đầu, Ban Thường vụ Trung ương Cục miền Nam đã ban hành Chỉ thị số 06/TWC về chuẩn bị công tác tiếp quản các tỉnh, thành còn lại ở Nam Bộ và cực Nam Trung Bộ, đặc biệt là Sài Gòn – Gia Định.

Chỉ thị xác định yêu cầu tổ chức quản lý trong thời kỳ chuyển tiếp, nhanh chóng ổn định tình hình, bảo đảm an ninh và xây dựng chính quyền cách mạng.

Đây là một bước chuẩn bị có ý nghĩa chiến lược.

Trong khi các binh đoàn chủ lực chuẩn bị tiến vào Sài Gòn, những phương án quản lý thành phố sau giải phóng cũng được xây dựng. Công việc trải rộng từ tiếp quản các cơ quan hành chính, cơ sở quân sự đến bảo vệ nhà máy, công trình công cộng, tổ chức cung ứng nhu yếu phẩm và duy trì các hoạt động dân sinh.

Một đô thị vừa trải qua biến động chính trị và quân sự cần được quản lý bằng những quyết định kịp thời, cụ thể. Những công việc ấy đòi hỏi không chỉ lực lượng quân đội, an ninh mà còn sự tham gia của cán bộ chuyên môn, công nhân và nhân dân tại chỗ.

Điểm đáng chú ý trong chủ trương tiếp quản là không để chiến thắng quân sự trở thành sự gián đoạn kéo dài của đời sống đô thị.

Giữ ánh điện, dòng nước giữa giờ phút lịch sử

Một trong những đóng góp quan trọng nhưng ít được nhắc đến thuộc về các lực lượng cách mạng tại chỗ và những người lao động trong thành phố.

Trong những ngày cuối tháng 4/1975, cùng với cuộc tiến công của các đơn vị chủ lực, nhiều cơ sở Đảng, lực lượng quần chúng và công nhân tại Sài Gòn – Gia Định đã tích cực tham gia nổi dậy, tiếp quản và bảo vệ cơ sở sản xuất.

Tại các nhà máy điện, nhà máy nước và nhiều công xưởng, công nhân được tổ chức tham gia giữ gìn máy móc, bảo vệ tài sản, duy trì những hoạt động thiết yếu.

Theo tư liệu lịch sử của Đảng bộ Thành phố Hồ Chí Minh, các chi bộ trong xí nghiệp đã lãnh đạo công nhân nổi dậy tiếp quản cơ sở sản xuất, nhà máy điện và nhà máy nước, góp phần giữ cho thành phố không bị mất điện, mất nước trong thời điểm chuyển giao.

Đó là một thành quả đặc biệt có ý nghĩa.

Nếu những công trình đầu mối bị phá hủy hoặc ngừng hoạt động trên diện rộng, hậu quả đối với sinh hoạt, sản xuất và y tế sẽ rất lớn. Việc bảo vệ được hệ thống hạ tầng quan trọng đã tạo điều kiện để chính quyền mới sớm tổ chức đời sống dân sinh.

Giữa thời khắc lịch sử, việc giữ cho dòng điện tiếp tục thắp sáng các khu phố, giữ cho nguồn nước phục vụ sinh hoạt không bị gián đoạn trên diện rộng cũng là một chiến công thầm lặng.

Chiến công ấy thuộc về cả lực lượng tiến vào tiếp quản và những người lao động đã gắn bó với thành phố từ trước ngày giải phóng.

Ảnh 2. Không khí nhân dân Sài Gòn chào mừng Quân giải phóng chiến thắng năm 1975. Ảnh tư liệu đăng trên Báo Quảng Bình.

Những bản thông báo đầu tiên từ Đài Phát thanh Sài Gòn

Một nhiệm vụ khẩn cấp khác là thiết lập hệ thống thông tin chính thức để người dân nắm được tình hình và các quy định mới.

Ngày 30/4/1975, sau khi Đài Phát thanh Sài Gòn được tiếp quản, các bản tin và thông cáo của chính quyền cách mạng lần lượt được truyền đi.

Khoảng 13 giờ 20 phút, đài phát thanh phát tuyên bố đầu hàng của Dương Văn Minh và những thông tin đầu tiên về thắng lợi của Quân giải phóng. Sau đó, các thông báo của lực lượng cách mạng được phát đi để thông tin về việc làm chủ Sài Gòn – Gia Định và những quy định cần thực hiện nhằm duy trì trật tự, bảo vệ tính mạng, tài sản của nhân dân.

Các thông báo tiếp theo kêu gọi người dân yên tâm ổn định cuộc sống, tuân thủ những quy định của chính quyền mới.

Trong hoàn cảnh thông tin dễ bị nhiễu loạn bởi tin đồn, việc nhanh chóng sử dụng hệ thống phát thanh mang ý nghĩa thiết thực. Những thông báo chính thức giúp người dân hiểu tình hình, biết các quy định cần tuân thủ và giảm bớt tâm lý hoang mang.

Không chỉ hệ thống phát thanh, lĩnh vực truyền hình cũng được khẩn trương tiếp quản. Ngay tối 1/5/1975, chương trình của Đài Vô tuyến Truyền hình Sài Gòn Giải phóng đã lên sóng, sử dụng những hình ảnh ghi lại không khí thành phố trong ngày đầu hòa bình.

Sự tiếp nối nhanh chóng của các phương tiện truyền thông cho thấy công tác tiếp quản không dừng ở việc kiểm soát địa điểm, mà hướng tới vận hành phục vụ đời sống xã hội.

Ủy ban Quân quản và những quyết định giữ yên thành phố

Sau ngày giải phóng, Ủy ban Quân quản thành phố Sài Gòn – Gia Định đảm nhận trách nhiệm quản lý trong giai đoạn chuyển tiếp. Thượng tướng Trần Văn Trà được chỉ định giữ chức Chủ tịch Ủy ban Quân quản.

Ngày 7/5/1975, Ủy ban Quân quản chính thức ra mắt nhân dân tại cuộc mít tinh lớn ở Sài Gòn.

Ảnh 3. Đông đảo nhân dân tham dự cuộc mít tinh lịch sử ngày 7/5/1975 tại Sài Gòn, khi Ủy ban Quân quản thành phố Sài Gòn – Gia Định ra mắt. Ảnh tư liệu: TTXVN/VietnamPlus.

Bộ máy quân quản đứng trước khối lượng công việc rất lớn. Cùng với việc tiếp nhận các cơ quan hành chính, quân sự và kinh tế, chính quyền mới phải thiết lập trật tự xã hội, bảo vệ kho tàng, cơ sở công cộng, giải quyết những vấn đề dân sinh cấp bách và từng bước xây dựng chính quyền cơ sở.

Ngày 5/5/1975, Mệnh lệnh số 1 của Ủy ban Quân quản được ban hành, quy định việc trình diện, đăng ký đối với sĩ quan, binh lính, cảnh sát và nhân viên thuộc bộ máy chính quyền cũ.

Ảnh 4. Tư liệu Mệnh lệnh số 1 của Ủy ban Quân quản thành phố Sài Gòn – Gia Định, do Thượng tướng Trần Văn Trà ký ngày 5/5/1975. Tư liệu: Báo Sài Gòn Giải Phóng.

Tiếp đó, chính quyền quân quản ban hành các quy định bảo vệ an ninh và trật tự xã hội, nghiêm cấm những hành vi phá hoại, cướp bóc, chiếm đoạt tài sản, xâm phạm tính mạng nhân dân.

Những văn bản này phản ánh yêu cầu cấp bách của thời điểm lịch sử: thiết lập trật tự quản lý rõ ràng, hạn chế tình trạng hỗn loạn và bảo vệ những điều kiện cần thiết cho đời sống bình thường.

Trong khoảng tám tháng hoạt động, Ủy ban Quân quản đã ban hành gần 100 thông cáo và mệnh lệnh liên quan đến nhiều lĩnh vực của thành phố.

Đó là công việc hành chính nặng nề, ít mang dáng vẻ hào hùng của chiến trường nhưng giữ vai trò quyết định đối với quá trình chuyển tiếp sau chiến tranh.

Tiếp quản không có nghĩa là ngừng vận hành

Một minh chứng đáng chú ý là công tác tiếp quản hệ thống giao thông công chính.

Theo hồi ức và tư liệu ngành giao thông, ngay từ trưa 30/4 và ngày 1/5/1975, các lực lượng chuyên trách đã được điều động vào Sài Gòn. Ban Quân quản K6 tiếp nhận cơ quan giao thông công chính của chính quyền cũ, sau đó từng bước tiếp quản các đơn vị trực thuộc.

Trong quá trình ấy, nhiều nhân viên kỹ thuật có tay nghề của bộ máy cũ tiếp tục được sử dụng để phục vụ vận hành và khôi phục hoạt động.

Đây là một lựa chọn mang tính thực tiễn: hệ thống đô thị chỉ có thể hoạt động ổn định khi những người am hiểu thiết bị, quy trình và công trình được huy động vào nhiệm vụ chung.

Cùng thời gian đó, ngành ngân hàng bắt đầu tiếp quản các cơ sở tại Sài Gòn từ ngày 3/5/1975. Trong giai đoạn đầu, tiền của chính quyền Sài Gòn vẫn được phép sử dụng trong giao dịch, mua bán, giúp hạn chế sự xáo trộn đột ngột trong đời sống kinh tế.

Từ giao thông đến tài chính, quá trình tiếp quản được triển khai theo từng lĩnh vực, gắn với yêu cầu bảo đảm tính liên tục của hoạt động xã hội.

Ảnh 5. Xe chở các chiến sĩ Quân giải phóng đi qua đường phố Sài Gòn trong không khí chào đón của nhân dân. Ảnh tư liệu đăng trên Báo Quân đội nhân dân. Hình ảnh phản ánh bối cảnh chuyển từ chiến tranh sang hòa bình.

Một tờ báo ra đời giữa bộn bề công việc

Ngày 5/5/1975, số đầu tiên của Báo Sài Gòn Giải Phóng chính thức ra đời, chỉ năm ngày sau chiến thắng. Công tác phát hành đã được tiến hành từ chiều 4/5/1975.

Ảnh 6. Trang nhất số báo đầu tiên của Báo Sài Gòn Giải Phóng, đề ngày 5/5/1975. Ảnh tư liệu: Báo Sài Gòn Giải Phóng.

Trong hoàn cảnh thành phố vừa chuyển sang thời kỳ hòa bình, sự ra đời của tờ báo mang ý nghĩa vượt ra ngoài một sự kiện báo chí.

Số báo đầu tiên được phát hành với khoảng 460.000 bản, cung cấp thông tin về chiến thắng, tình hình thành phố và các chủ trương, thông báo của chính quyền cách mạng.

Những người làm báo từ chiến khu và lực lượng báo chí tại chỗ đã nhanh chóng phối hợp để tổ chức tòa soạn, in ấn, phát hành. Giữa những công việc bề bộn của thành phố mới giải phóng, tờ báo trở thành một phương tiện thông tin quan trọng, kết nối chính quyền với nhân dân.

Sự xuất hiện của tiếng nói báo chí mới, cùng với việc duy trì phát thanh, truyền hình, góp phần tạo nên nhịp sống tinh thần của Sài Gòn trong những ngày đầu sau chiến tranh.

Ảnh 7. Trang Báo Sài Gòn Giải Phóng tháng 5/1975 đăng diễn văn của Thượng tướng Trần Văn Trà, Chủ tịch Ủy ban Quân quản thành phố Sài Gòn – Gia Định. Tư liệu: Báo Sài Gòn Giải Phóng.

Giữ lại thành phố để bắt đầu xây dựng tương lai

Nhìn lại những ngày cuối tháng 4 và đầu tháng 5/1975, có thể thấy nhiệm vụ tiếp quản Sài Gòn mang nhiều ý nghĩa hơn một cuộc chuyển giao quyền lực.

Đó là quá trình bảo vệ những công trình thiết yếu, giữ gìn an ninh, tổ chức lại bộ máy quản lý, duy trì hoạt động kinh tế và giải quyết những khó khăn trước mắt của nhân dân.

Cần hiểu rằng Sài Gòn sau ngày 30/4 không phải một thành phố hoàn toàn không chịu tổn thất, cũng chưa thể lập tức vượt qua những hậu quả của chiến tranh. Nhiều khó khăn về việc làm, đời sống, hạ tầng và trật tự xã hội vẫn tồn tại, đòi hỏi thời gian cùng những nỗ lực lâu dài để khắc phục.

Nhưng điều có ý nghĩa lịch sử là những cơ sở quan trọng của đô thị đã được bảo vệ, tiếp nhận và từng bước đưa vào phục vụ cuộc sống mới.

Đằng sau những hình ảnh xe tăng tiến vào Dinh Độc Lập, những lá cờ tung bay và những đoàn người mừng chiến thắng còn có biết bao công việc thầm lặng: người công nhân giữ nhà máy, cán bộ tiếp quản công sở, chiến sĩ làm nhiệm vụ bảo vệ, kỹ thuật viên duy trì hệ thống vận hành và những người dân cùng tham gia giữ gìn khu phố.

Họ góp phần nối liền khoảnh khắc chiến thắng với những ngày đầu xây dựng hòa bình.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, nhìn lại sự kiện 30/4/1975, lịch sử không chỉ ghi nhận thắng lợi của một chiến dịch quân sự vĩ đại mà còn nhắc nhớ về trách nhiệm gìn giữ thành quả chiến thắng.

Bởi giải phóng một thành phố là thời khắc lịch sử. Còn giữ cho thành phố ấy tiếp tục sống, tiếp tục vận hành và từng bước hồi sinh chính là nhiệm vụ lớn lao của những ngày đầu hòa bình.

Và đó cũng là một phần không thể thiếu trong câu chuyện về Đại thắng mùa Xuân năm 1975: giữ lại một thành phố để mở ra tương lai.