“Giữa danh và nghĩa, ông chọn nghĩa – Nghĩ về Dương Quang Đông”

Điều khiến tôi suy nghĩ đầu tiên là nghịch lý: ông không mang quân hàm cao cấp, không giữ những vị trí danh xưng lẫy lừng trong thời bình, vậy mà lại được trao Huân chương Sao vàng – phần thưởng cao quý nhất của Nhà nước. Càng đọc, tôi càng hiểu rằng có những giá trị không thể đo bằng chức vụ, mà được đo bằng sự cống hiến trong những thời khắc quyết định của lịch sử.

Từ những ngày đầu hoạt động cùng Tôn Đức Thắng ở Ba Son, tham gia xây dựng Công hội Đỏ, Dương Quang Đông đã chọn đứng ở tuyến đầu của phong trào công nhân. Tôi hình dung một thanh niên Nam Bộ, không nhiều lời hoa mỹ, nhưng hành động dứt khoát. Ông tổ chức, kết nối, xây dựng cơ sở – những công việc thầm lặng nhưng vô cùng quan trọng. Không có nền móng ấy, phong trào khó mà lớn mạnh.

Bị bắt, bị kết án, rồi tiếp tục bị giam giữ nhiều lần, ông vẫn không rời bỏ lý tưởng. Khi đọc đến việc ông bị đày lên Tà Lài sau khi kế hoạch Nam Kỳ khởi nghĩa bị lộ, tôi thấy rõ cái giá của lòng trung kiên. Và khi ông cùng các đồng chí, trong đó có Trần Văn Giàu, tổ chức vượt ngục giữa rừng thiêng nước độc, tôi cảm nhận được một tinh thần không chịu khuất phục.

Nhưng có lẽ điều làm tôi nể phục nhất chính là cách ông ứng xử với quyền lực. Khi được bầu làm Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ, ông chỉ nhận nhiệm vụ tạm thời, chờ người mà ông tin là phù hợp hơn. Giữa thời loạn, khi một vị trí lãnh đạo đồng nghĩa với uy tín và ảnh hưởng, ông vẫn sẵn sàng lùi lại. Tôi nghĩ, chỉ người thực sự vì nghĩa lớn mới có thể hành xử như vậy.

Chương “xuyên Tây” mua vũ khí cho Nam Bộ là phần khiến tôi khâm phục sâu sắc. Trong hoàn cảnh Nam Bộ bị cô lập, thiếu thốn, ông mang theo 25 ký vàng, cải trang thành thương nhân, lập cửa hàng xuất nhập khẩu ở Bangkok, tổ chức vận chuyển hàng trăm tấn vũ khí về nước. Đó không chỉ là sự mưu trí mà còn là sự liều lĩnh có tính toán.

Tôi đặc biệt ấn tượng với mối liên hệ quốc tế mà ông thiết lập, từ Thái Lan đến Malaysia, từ đường biển đến đường bộ qua Campuchia. Những tuyến vận chuyển ấy không chỉ là con đường vật chất, mà là con đường của niềm tin và sự liên kết giữa các phong trào cách mạng. Trong bối cảnh bị truy nã, bị theo dõi, việc duy trì được mạng lưới ấy là điều không hề đơn giản.

Sau này, khi ông tham gia mở tuyến giao liên A53 và góp phần hình thành con đường Hồ Chí Minh trên biển, tôi mới thấy rõ tầm vóc của một “người mở lối”. Ông không chỉ mở đường một lần, mà nhiều lần, trong nhiều hoàn cảnh khác nhau: mở đường liên lạc, mở đường vận chuyển vũ khí, mở đường đưa cán bộ vào chiến trường. Những con đường ấy có thể không hiện rõ trên bản đồ, nhưng lại in đậm trong lịch sử.

Tôi nghĩ về hình ảnh ông nổ phát súng đầu tiên bảo vệ trụ sở Ủy ban Hành chính lâm thời Nam Bộ đêm 22/9/1945. Phát súng ấy không chỉ là tín hiệu chiến đấu, mà còn là biểu tượng của tinh thần không lùi bước. Từ đó đến những năm kháng chiến chống Mỹ, rồi cả khi đất nước thống nhất, ông vẫn tiếp tục làm việc trong ngành giao thông công chính – vẫn là công việc “mở đường”, nhưng trong thời bình.

Điều khiến tôi xúc động nhất có lẽ là cách ông sống sau chiến tranh. Không phô trương, không tự kể công, ông gìn giữ những kỷ vật được tặng như báu vật, rồi cuối đời trao lại cho bảo tàng. Một đời đi qua bao hiểm nguy, cuối cùng vẫn chọn sự giản dị.

Đọc về Dương Quang Đông, tôi hiểu rằng lịch sử không chỉ được viết bằng những trận đánh lớn hay những bài diễn văn hùng hồn. Lịch sử còn được tạo nên bởi những con người âm thầm, kiên định, luôn đặt lợi ích dân tộc lên trên hết. Họ có thể không ở vị trí cao nhất, nhưng lại giữ vai trò không thể thay thế.

Giữa danh và nghĩa, ông đã chọn nghĩa. Và có lẽ chính vì vậy mà danh đã tự tìm đến ông.

Với tư cách một người đọc hôm nay, tôi cảm thấy biết ơn thế hệ đi trước – những con người như Dương Quang Đông – đã lặng lẽ đi trước mở đường, để thế hệ sau được bước đi trên con đường hòa bình và phát triển.

Nguồn : cand,com.vn