Giữa hai bờ truyền thống và đổi mới

Đặng Huy Trứ sống giữa hai thế giới.

Một bên là truyền thống Nho học mà ông được nuôi dưỡng.

Một bên là thế giới mới đang tràn tới từ phương Tây.

Nhiều người nhìn hai thế giới ấy như hai con đường đối lập.

Nhưng Trứ cố gắng tìm cách kết nối chúng.

Ông vẫn coi trọng đạo đức.

Vẫn coi trọng trách nhiệm của người làm quan.

Vẫn đề cao lòng trung nghĩa và nghĩa vụ với cộng đồng.

Nhưng ông cũng cho rằng những giá trị ấy không ngăn con người học hỏi kỹ thuật mới.

Một buổi tối, ông nói chuyện với một người bạn.

Người bạn hỏi:

“Nếu tiếp nhận quá nhiều điều mới, liệu có làm mất bản sắc không?”

Trứ suy nghĩ.

“Không phải thứ gì mới cũng cần nhận. Nhưng cũng không phải thứ gì cũ cũng nên giữ nguyên.”

Đó là nguyên tắc mà ông cố gắng thực hiện.

Cái gì phù hợp thì học.

Cái gì không phù hợp thì cân nhắc.

Điều quan trọng là phải hiểu trước khi lựa chọn.

Ông không muốn người Việt chạy theo nước ngoài một cách mù quáng.

Nhưng ông cũng không muốn Việt Nam đóng cửa trước tri thức nhân loại.

Trong suy nghĩ ấy có một sự cân bằng khó khăn.

Bởi đổi mới luôn tạo ra lo ngại.

Những người quen với cách làm cũ thường sợ mất trật tự.

Những người quá say mê cái mới lại có thể coi nhẹ những giá trị lâu đời.

Trứ đứng ở giữa.

Ông muốn giữ những gì tốt đẹp của truyền thống, đồng thời mở rộng khả năng học hỏi.

Đó là một con đường không dễ.

Nhưng chính sự giằng co ấy làm nên nét riêng trong tư tưởng của ông.

Ông không muốn phá bỏ tất cả.

Ông muốn sửa đổi.

Không muốn phủ nhận quá khứ.

Ông muốn dùng những bài học của quá khứ để bước vào tương lai.

Có lẽ đó là lý do những suy nghĩ của ông vẫn được nhắc đến khi nói về những nỗ lực canh tân trong xã hội Việt Nam thế kỷ XIX.