GS. Đặng Thai Mai: Bậc thầy lý luận văn học và người thầy của nhiều thế hệ tri thức

Trong dòng chảy văn hóa và giáo dục Việt Nam thế kỷ XX, Giáo sư Đặng Thai Mai (1902–1984) tỏa sáng như một cây cao bóng cả của nền lý luận phê bình văn học và giáo dục nước nhà. Là một trí thức uyên bác, sinh ra trong một gia đình dòng dõi nho học giàu truyền thống yêu nước tại Nghệ An, ông đã cống hiến trọn đời mình cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, chấn hưng văn hóa và đào tạo các thế hệ tương lai.

Nối tiếp chí hướng của cha là Phó bảng Đặng Nguyên Cẩn, ngay từ thời trẻ khi còn theo học tại Trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương, Đặng Thai Mai đã dấn thân vào các phong trào yêu nước. Ông cùng các đồng sự như Võ Nguyên Giáp, Hoàng Minh Giám, Phan Thanh lập ra Trường Tư thục Thăng Long và Hội truyền bá chữ Quốc ngữ. Dù nhiều lần bị chính quyền thực dân bắt bớ và tù tày, tinh thần cách mạng và niềm đam mê với tri thức của ông vẫn không hề lay chuyển. Năm 1944, ông xuất bản cuốn "Văn học khái luận" – tác phẩm đầu tiên trình bày có hệ thống các vấn đề lý luận văn học theo quan điểm tiến bộ tại Việt Nam.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Giáo sư Đặng Thai Mai trúng tuyển Đại biểu Quốc hội khóa I và giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục trong Chính phủ liên hiệp kháng chiến. Trong các giai đoạn tiếp theo, ông đảm nhiệm nhiều vị trí lãnh đạo quan trọng như Giám đốc Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Viện trưởng đầu tiên của Viện Văn học và Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam. Với vốn kiến thức sâu rộng về Nho học, văn học cổ điển Pháp và văn học Trung Quốc, ông đã để lại nhiều công trình nghiên cứu, dịch thuật giá trị, đóng góp to lớn vào việc định hình nền văn học hiện đại.

Ghi nhận những cống hiến xuất sắc của ông, Đảng và Nhà nước đã trao tặng Huân chương Hồ Chí Minh (1982) cùng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I (1996). Cuộc đời và sự nghiệp của Giáo sư Đặng Thai Mai là tấm gương sáng ngời về bản lĩnh trí thức, tình yêu nghề giáo và sự tận hiến cho nền văn hóa dân tộc.