GS Tôn Thất Dương Kỵ và người vợ "cành vàng lá ngọc"

Tôn Thất Dương Kỵ tên thật là Nguyễn Phúc Dương Kỵ, thuộc hệ thứ nhất và hậu duệ thứ 4 của Nguyễn Phúc Ánh - triều vua Gia Long. Ông sinh năm 1914 tại làng Vân Dương, huyện Hương Thủy, tỉnh Thừa Thiên Huế.

Ngay từ nhỏ ông đã mồ côi cha nhưng sớm có tinh thần tự học và chăm chỉ. Thời trai trẻ, ông đã là một học giả uyên thâm cả Tây học và Nho học. Cách mạng Tháng Tám thành công, Giáo sư Tôn Thất Dương Kỵ là thư ký Hội trí thức cứu quốc Thừa Thiên Huế.

Từ năm 1947 đến 1955, ông dạy học tại trường Khải Định (trường Quốc học Huế). Tại đây, ông đã truyền bá tinh thần dân tộc, yêu nước, cách mạng cho học sinh, sinh viên.

Đồng thời cùng với một số nhà giáo, nhà báo yêu nước, văn nghệ sĩ tiến bộ ông đã lập ra tờ báo “Tiến hóa” làm cơ quan tranh đấu văn hóa, chính trị của tri thức miền Trung.

Sau khi Tiến Hóa bị địch đóng cửa, năm 1954, Giáo sư lại lập ra tờ Ngày Mai, cơ quan tranh đấu của phong trào đòi hòa bình, hiệp thương, tổng tuyển cử ở miền Trung. Cũng trong năm này, tờ Ngày Mai bị chính quyền Mỹ - Diệm đập phá và Giáo sư Dương Kỵ bị bắt giam một năm tù.

Năm 1955, sau khi ra tù, Giáo sư Dương Kỵ vào Sài Gòn dạy học tại trường Marie Curie, Đại học Văn khoa, Đại học Vạn Hạnh, đồng thời tiếp tục viết báo, đấu tranh cho hòa bình. Đến năm 1962 ông lại bị bắt vào tù, đến khi chính quyền Ngô Đình Diệm bị lật đổ ông mới được thả ra.

Đến năm 1964, tại Đại hội Mặt trận Dân tộc giải phóng Miền Nam Việt Nam, giáo sư Dương Kỵ được cử vào Ủy ban Trung ương với bí danh Dương Kỳ Nam. Trong thời gian này ông tiếp tục hoạt động ở Sài Gòn.

Ông cùng những người yêu nước khác lãnh đạo phong trào Dân tộc tự quyết Việt Nam với cương vị Ủy viên ban chấp hành và Ủy ban vận động hòa bình Việt Nam với cương vị Tổng Thư ký. Không lâu sau, để đàn áp phong trào đòi quyền tự quyết, chính quyền Sài Gòn đã tìm mọi cách ngăn cấm, đàn áp.

Chúng cho bắt Giáo sư Tôn Thất Dương Kỵ và những người lãnh đạo phong trào rồi “tống xuất” ra Bắc qua cầu Hiền Lương với ý định sẽ làm cho trí thức miền Nam “mất mặt”, không dám đòi quyền tự quyết nữa.

Tuy nhiên, Giáo sư Dương Kỵ và những người cộng sự của ông đã làm chính quyền Sài Gòn “bẽ mặt” với tư thế hiên ngang bước qua cầu, rồi sau đó ông lại tìm cách vào Nam tiếp tục lãnh đạo cuộc đấu tranh cho đến ngày thống nhất đất nước.

Năm 1968, Giáo sư Dương Kỵ được cử làm Thư ký Ủy Ban Trung ương Liên minh các lực lượng dân tộc, dân chủ và hòa bình Việt Nam. Sau ngày thống nhất đất nước, ông được bầu làm Ủy viên thư ký Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và công tác ở cương vị này cho đến khi bị bệnh nặng qua đời năm 1987.

Trong suốt quá trình hoạt động của mình, Giáo sư Tôn Thất Dương Kỵ không chỉ là một giảng viên Văn khoa giỏi, một người thầy yêu nước và tâm huyết mà ông còn là người có vai trò rất lớn trong công cuộc đoàn kết dân tộc trong liên minh thống nhất của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Để có điều kiện in sách báo và có tiền hoạt động, ngoài sự nỗ lực, phấn đấu của bản thân, giáo sư Dương Kỵ còn có một may mắn là có một người vợ đảm đang, có tài thao lược, tháo vát, vừa cáng đáng được kinh tế gia đình, vừa che mắt được kẻ thù để nuôi giấu chiến sĩ cách mạng, lại vừa có những ý kiến đóng góp xác đáng cho sự nghiệp của chồng.

Bà là tấm gương sáng cho ý chí và nghị lực của phụ nữ Việt Nam của mọi thời đại