Gửi em, cô thanh niên xung phong

Cô gái tuổi 20 giữa lửa bom Đồng Lộc

Một chiều tháng 10, chúng tôi ghé cửa biển Thạch Kim. Bên bờ sóng rì rào, trong một quán nhỏ dựng tạm bằng vài tấm gỗ, một người phụ nữ tóc bạc cặm cụi xếp lại những gói thuốc lá, chai nước lọc - những món hàng giản dị để mưu sinh qua ngày.

Dáng người gầy gò, làn da sạm nắng, đôi bàn tay run run vì tuổi tác, ít ai ngờ rằng bà từng là nguyên mẫu trong một trong những bài thơ nổi tiếng nhất thời chống Mỹ “Gửi em, cô thanh niên xung phong” của nhà thơ Phạm Tiến Duật.

Bà là Lê Thị Nhị, nay đã 79 tuổi. Ngày ấy, bà được gọi bằng cái tên rất riêng - “cô gái Thạch Nhọn” - cái tên đi vào thơ và ký ức của một thế hệ. Người dân nơi đây quen gọi bà một cách thân thương là O Nhị. Bà kể: “Tôi sinh năm 1946, trong gia đình có năm anh chị em, giờ chỉ còn tôi với chị cả, ba người kia đều mất sớm. Năm 1950, bố tôi đi vận tải ở Hải Phòng thì bị địch bắn chết. Từ đó, ba mẹ con phải nương tựa vào nhau”.

Năm 1967, khi chiến tranh bước vào giai đoạn ác liệt, cô gái 20 tuổi Lê Thị Nhị viết đơn tình nguyện gia nhập lực lượng Thanh niên xung phong với khát vọng duy nhất: Đem tuổi xuân hiến dâng cho Tổ quốc. Gia đình, đặc biệt là người mẹ đã mất chồng và nhiều người thân, ra sức can ngăn. Nhưng Nhị quyết chí ra đi. Một đêm cuối tháng Hai, cô lặng lẽ rời nhà, hòa vào dòng thanh niên của xã.

Từ đó, bà gắn bó với Tiểu đội 4, Đại đội 554, Tổng đội 55 TNXP Hà Tĩnh – đơn vị ngày đêm đối mặt với bom đạn trên Quốc lộ 15A, đoạn qua Ngã ba Đồng Lộc. Đây là tuyến huyết mạch chi viện cho miền Nam, hứng chịu trung bình 5 - 7 trận bom mỗi ngày. “Ngày thì rà bom, tối học văn hóa, đêm lại đào đường. Có khi vừa lấp xong hố bom thì máy bay kéo đến. Chúng tôi vẫn cứ cắm tiêu, phá bom, san đường cho xe qua. Sợ thì có, nhưng không ai lùi bước”, bà nhớ lại, giọng trầm nhưng ánh mắt ánh lên niềm tự hào.

Năm 1968, những ngày ác liệt nhất ở Đồng Lộc, đơn vị lập tổ cảm tử phá bom, làm cầu dưới hỏa lực dày đặc. Lê Thị Nhị là một trong những người đầu tiên xung phong. Khi nghe tin, mẹ bà tìm đến đơn vị xin đưa con về. Trước mặt mẹ, cô gái trẻ ôm chặt đôi vai gầy, khẽ nói nhưng dứt khoát: “Nếu con hy sinh, đó cũng là vinh dự của mẹ. Nếu con sống, con sẽ ở bên mẹ suốt đời”. Câu nói giản dị ấy, bà đã giữ trọn cho đến khi mẹ nhắm mắt.

Trong ký ức của bà, những tháng ngày cùng đồng đội trên tuyến lửa vẫn vẹn nguyên. Đội cảm tử 6 người - 3 nam, 3 nữ ngày đêm thay phiên nhau cắm tiêu, lấp đường. “Giặc ném bom ban ngày, đêm thả pháo sáng. Cái chết lúc nào cũng lởn vởn bên cạnh, nhưng tôi với đồng đội khi đó nỏ (không) sợ chi”, bà kể.

Hai lần, bà suýt không thể trở về. Một lần vào tháng 8/1968, khi cùng đồng đội rà bom, quả bom bất ngờ phát nổ, đất đá vùi lấp cả hai. Một lúc sau, họ mới bới đất bò dậy, bàng hoàng vì còn sống. Lần khác, khi vừa rời một quả bom từ trường chưa đầy 15m, nó phát nổ. Bà kịp nằm rạp xuống, thoát chết trong gang tấc nhưng vẫn bị đất đá vùi lấp. May nhờ đồng đội kịp phát hiện và cứu đưa về đơn vị. Những ký ức ấy, đến nay bà vẫn nhớ như in.

Cuộc gặp gỡ chớp nhoáng

Trong muôn vàn ký ức, bà Nhị không quên một buổi tối năm 1968. Khi tiểu đội đang san hố bom, bà mặc chiếc áo xanh pha trắng còn khá mới. Một anh bộ đội đi ngang, giọng Bắc, dừng lại hỏi chuyện. Bà vừa làm vừa đáp bâng quơ: “Em ở Thạch Nhọn”. Cả tiểu đội bật cười, còn anh lính ngơ ngác. Có người giải thích: “Thạch Nhọn là Thạch Kim đấy ạ”. Bà cười tiếp lời: “Kim không nhọn thì răng nựa (sao nữa)!”.

Người lính năm ấy chính là nhà thơ Phạm Tiến Duật. Từ câu nói đùa giản dị, ông viết nên bài thơ “Gửi em, cô thanh niên xung phong”. Một năm sau, bài thơ được phát trên sóng Đài Tiếng nói Việt Nam, khiến cả nước biết đến hình ảnh cô gái “Thạch Nhọn” hóm hỉnh, kiên cường. Nhưng “nàng thơ” lại suýt bị kỷ luật vì “dám trêu cán bộ”.

Bà cười nhớ lại: “Khi nghe thơ trên đài, ông Đào Vũ Nghinh, Đại đội trưởng gọi tôi lên trách: Sao O lừa bộ đội để giờ người ta đọc thơ trên đài? Tôi lo lắm, nói với thủ trưởng, tui sai tui chịu, cho đi chăn tru (trâu) cũng được, chứ đừng bắt về, xấu hổ với mẹ lắm. May ông bảo: Vì Duật là nhà thơ, không phải cán bộ, nên tôi thoát tội”.

O Nhị ở chiến trường đến năm 1972. Năm 1973, bà thi đậu Trường Đại học Thể dục Thể thao nhưng chỉ học một năm rồi về quê chăm sóc mẹ. Đến năm 1999, nhờ sự vận động của Báo Tuổi trẻ và chính quyền, mẹ con bà mới có căn nhà nhỏ. Năm 2002, mẹ bà qua đời. Từ đó, bà sống đơn độc bên cửa biển Cửa Sót, không chồng, không con, chỉ còn ký ức và những vần thơ còn văng vẳng trong đời.

Cái nắm tay muộn màng

Giờ đây, mỗi ngày từ 4 giờ sáng, bà lại dắt chiếc xe đạp cũ ra cảng, bán vài gói thuốc, chai nước cho ngư dân. Có hôm may thì kiếm được dăm chục nghìn, không thì lại lặng lẽ đạp xe về tay không. “Tuổi xuân thì sống vì Tổ quốc, hết tiếng súng thì sống vì mẹ. Giờ mẹ mất rồi, mình sống đơn độc, lủi thủi một mình. Cô đơn lắm. Chân thì đau nhức, nhưng chưa có tiền đi viện, vì tiền hỗ trợ hàng tháng chỉ đủ chi tiêu thường ngày”, bà nghèn nghẹn.

Điều day dứt lớn nhất là phải đến cuối đời bà mới gặp lại Phạm Tiến Duật. Năm 2007, nghe tin ông bệnh nặng, bà tìm đến bệnh viện. Gặp ông, bà run run thì thầm: “Anh Duật ơi! Tui là cô gái Thạch Nhọn đây…”. Nhận ra giọng nói quen thuộc, nước mắt ông rơi xuống. Ông nắm chặt tay bà, cố nhìn gương mặt người con gái trong đêm “không rõ mặt” mấy chục năm trước.

Cái nắm tay ấy, muộn màng nhưng đẹp đến nao lòng. Một duyên kỳ ngộ giữa chiến tranh, khép lại bằng một cuộc gặp cuối cùng. Ít lâu sau, nhà thơ qua đời. Ngày tiễn ông ở Hà Nội, bà lặng lẽ thắp hương, lòng nghẹn ngào nhớ lại những câu thơ và đêm pháo sáng nơi Đồng Lộc.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, “cô gái Thạch Nhọn” năm nào nay chỉ còn là dáng người gầy gò, lưng còng, đôi bàn tay run rẩy. Nhưng ký ức về bà thì không mất đi. Bà đã gửi tuổi xuân nơi chiến trường, gửi ước mơ cho chữ hiếu, và giờ gửi phần đời còn lại trong im lặng bên biển cả.

Có lẽ bà không biết rằng mình đã trở thành một “bài thơ sống” - không chỉ trong ký ức một thế hệ mà trong tâm thức dân tộc. Bởi giữa đời thường, bà chính là chứng nhân cho một thời hào hùng, minh chứng rằng những con người vô danh đã góp phần làm nên lịch sử.