GÙI TRỌNG ĐỜI SỐNG CỦA NGƯỜI TÂY NGUYÊN
Từ xa xưa, các dân tộc ở Tây Nguyên đã gắn bó với chiếc bánh gùi – một vật gắn liền với đời sống sinh hoạt, lao động của cư dân nơi đây, tạo nên nét văn hóa đặc sắc.
Một chiếc gùi thường có 4 bộ phận: miệng gùi, thân gùi, đế gùi và phần quai. Có 2 loại gùi là gùi mộc và gùi hoa văn. Gùi mộc làm toàn bằng vật liệu đám mây, tre, gỗ để nguyên màu tự nhiên, gùi hoa văn được đan thêm các vòng nan tre, chỉ màu xanh, đỏ tạo nên hoa văn, đường viền sinh động.
Một nhóm dân tộc tại chỗ ở Buôn Ma Thuột năm 1930Với người Êđê, ngay từ bé, những đứa trẻ đã được bố mẹ đưa lên nương rẫy, và cũng là lúc trẻ bắt đầu làm quen với những chiếc lộci nhỏ, làm quen với cuộc sống núi rừng, nương rẫy. Đến khi trưởng thành, họ lại mang theo chiếc gùi lớn để kiếm mộc, nuôi lúa, nuôi ngô,... . Gui của người Êđê thường có miệng loe,rộng hơn đáy gấp 2 - 3 lần, bộ đế làm bằng 4 mảnh gỗ, dùng dùi nung đỏ trong hơn, tạo thành những chiếc nhẫn nhỏ, luồng qua rồi mạnh mẽ vào nhau bằng sợi mây bắt chéo qua lại, đế gùi thường cao 20cm. Chiếc bói là một vật dụng không thể thiếu trong nghi lễ, lễ hội của người Êđê như: Trong lễ cúng cầu nước, lễ cúng thần lúa, bói thường được dùng để cúng đồ cúng, đặt cạnh nơi diễn ra nghi lễ; đặc biệt, với lễ cúng bến nước phải có 7 người phụ nữ mang gùi múa bên bàn lễ.
Gùi của người ÊĐối với người M'nông, gùi là vật dụng không thể thiếu trong sinh hoạt gia đình cũng như trong sản xuất. Gui của người Mnông có hình ống, miệng loe, chân đế bằng tre và thấp, gồm các loại như: gân đan thưa dùng để gùi gỗ, cõng nước hoặc những vật nặng; gùi lớn dày không có sản phẩm, dùng để gùi lúa hoặc bắp, gùi nhỏ dùng để bảo lúa trỉa…
Gùi người MnôngCũng như các dân tộc tại các địa điểm khác ở Tây Nguyên, chiếc bánh gùi rất gần gũi trong đời sống sinh hoạt và trở thành một nền văn hóa truyền thống sắc bén của người Gia rai. Đáy gùi của người Gia rai là những thanh tre mịn, khối thành hình vuông, cao nhẹ 2 đốt ngón tay. Miệng gùi là những sợi mây nguyên hoặc mảng tre đen, hơ hỏa, cần cong kẹp vào hai vành sóngi và cày bằng sợi đám mây.
Đan xôi, buôn R'Čai A, xã Krông Nô, huyện LăkChiếc gùi của người Tây Nguyên là một phương tiện vận chuyển với nhiều công dụng: gùi mang lúa từ Rùa về kho, từ kho về nhà; gùi mang rau quả, hồng, măng le về từ rừng Cháy; hồii mang những quả bầu nước từ thú dữ về nhà; hồii mang thịt rừng săn được về buôn làng; hóngi mang những rượu đi góp hộ; gùi mang củi để đi bắt chồng; gùi lớn được đặt ở góc nhà để bảo vệ đủ thứ yếu, áo, váy...Trong hai cuộc chiến chống Pháp và chống Mỹ, gùi vẫn được sử dụng để bảo vệ lương thực, sản phẩm tiếp theo cho cán bộ, chiến sĩ.
Gui tiếp vận - dùng để bảo vệ sản phẩm từ Ea Hồ và chuyển về căn cứ tiếp tế cho cách mạng từ năm 1973.Hiện nay, Bảo tàng Đăk Lăk đang lưu giữ và bảo quản bộ sưu tập 100 chiếc gùi của người Êđê, Mnông, Gia rai, Bru Vân Kiều… được sưu tầm từ những nguồn khác nhau, thông qua bộ sưu tập có thể tìm thấy văn hóa độc chuyên và đặc biệt của số dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên. Trong cuộc sống hiện đại, những chiếc gùi vẫn được sử dụng phổ biến tại các làng buôn bằng tiện ích, giá trị thẩm mỹ và là sản phẩm du lịch giới thiệu với bạn bè trong nước và quốc tế.
Một nhóm dân tộc tại chỗ ở Buôn Ma Thuột năm 1930Với người Êđê, ngay từ bé, những đứa trẻ đã được bố mẹ đưa lên nương rẫy, và cũng là lúc trẻ bắt đầu làm quen với những chiếc lộci nhỏ, làm quen với cuộc sống núi rừng, nương rẫy. Đến khi trưởng thành, họ lại mang theo chiếc gùi lớn để kiếm mộc, nuôi lúa, nuôi ngô,... . Gui của người Êđê thường có miệng loe,rộng hơn đáy gấp 2 - 3 lần, bộ đế làm bằng 4 mảnh gỗ, dùng dùi nung đỏ trong hơn, tạo thành những chiếc nhẫn nhỏ, luồng qua rồi mạnh mẽ vào nhau bằng sợi mây bắt chéo qua lại, đế gùi thường cao 20cm. Chiếc bói là một vật dụng không thể thiếu trong nghi lễ, lễ hội của người Êđê như: Trong lễ cúng cầu nước, lễ cúng thần lúa, bói thường được dùng để cúng đồ cúng, đặt cạnh nơi diễn ra nghi lễ; đặc biệt, với lễ cúng bến nước phải có 7 người phụ nữ mang gùi múa bên bàn lễ. Gùi của người ÊĐối với người M'nông, gùi là vật dụng không thể thiếu trong sinh hoạt gia đình cũng như trong sản xuất. Gui của người Mnông có hình ống, miệng loe, chân đế bằng tre và thấp, gồm các loại như: gân đan thưa dùng để gùi gỗ, cõng nước hoặc những vật nặng; gùi lớn dày không có sản phẩm, dùng để gùi lúa hoặc bắp, gùi nhỏ dùng để bảo lúa trỉa… Gùi người MnôngCũng như các dân tộc tại các địa điểm khác ở Tây Nguyên, chiếc bánh gùi rất gần gũi trong đời sống sinh hoạt và trở thành một nền văn hóa truyền thống sắc bén của người Gia rai. Đáy gùi của người Gia rai là những thanh tre mịn, khối thành hình vuông, cao nhẹ 2 đốt ngón tay. Miệng gùi là những sợi mây nguyên hoặc mảng tre đen, hơ hỏa, cần cong kẹp vào hai vành sóngi và cày bằng sợi đám mây. Đan xôi, buôn R'Čai A, xã Krông Nô, huyện LăkChiếc gùi của người Tây Nguyên là một phương tiện vận chuyển với nhiều công dụng: gùi mang lúa từ Rùa về kho, từ kho về nhà; gùi mang rau quả, hồng, măng le về từ rừng Cháy; hồii mang những quả bầu nước từ thú dữ về nhà; hồii mang thịt rừng săn được về buôn làng; hóngi mang những rượu đi góp hộ; gùi mang củi để đi bắt chồng; gùi lớn được đặt ở góc nhà để bảo vệ đủ thứ yếu, áo, váy...Trong hai cuộc chiến chống Pháp và chống Mỹ, gùi vẫn được sử dụng để bảo vệ lương thực, sản phẩm tiếp theo cho cán bộ, chiến sĩ.Gui tiếp vận - dùng để bảo vệ sản phẩm từ Ea Hồ và chuyển về căn cứ tiếp tế cho cách mạng từ năm 1973.Hiện nay, Bảo tàng Đăk Lăk đang lưu giữ và bảo quản bộ sưu tập 100 chiếc gùi của người Êđê, Mnông, Gia rai, Bru Vân Kiều… được sưu tầm từ những nguồn khác nhau, thông qua bộ sưu tập có thể tìm thấy văn hóa độc chuyên và đặc biệt của số dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên. Trong cuộc sống hiện đại, những chiếc gùi vẫn được sử dụng phổ biến tại các làng buôn bằng tiện ích, giá trị thẩm mỹ và là sản phẩm du lịch giới thiệu với bạn bè trong nước và quốc tế.
