GƯƠM VÕ XÔNG TRỜI — THỐNG CHẾ BÚT, VÕ ĐÌNH SÂM VÀ NGỌN LỬA KHÁNG PHÁP TRÊN ĐẤT SA ĐÉC
Hải thủ lĩnh vực nổi tiếng trong phong trào yêu Pháp ở Nam Kỳ sau năm 1867, lãnh đạo nhiều trận chiến vang dội từ Sa Đéc, Cần Thơ đến An Giang
GƯƠM VÕ XÔNG TRỜI — THỐNG CHẾ BÚT, VÕ ĐÌNH SÂM VÀ NGỌN LỬA KHÁNG PHÁP TRÊN ĐẤT SA ĐÉC
Năm 1867, thực dân Pháp hoàn tất công việc sử dụng đóng kín lục tỉnh Nam Kỳ. Trên khắp vùng đồng bằng sông Cửu Long, chiến tranh chiến lược chưa dứt thì chiến tranh chiến tranh đã vang lên. Tại phủ Tân Thành — vùng Sa Đéc nay thuộc tỉnh Đồng Tháp — hai người của đất này dựng cờ nghĩa: Thống chế Nguyễn Văn Bút và Võ Đình Sâm. Lịch sử không còn giữ lại những ngày sinh ngày mất của họ, nhưng những gì họ làm thì sông Ba Láng, chợ Sa Đéc và câu đối của nhà thơ Phan Văn Trị còn nhắc mãi.
Trong những ngày đầu giặc vừa đặt chân cai trị, khi nhiều người chưa đáp ứng được thần thoại, Thống chế bút đã tập hợp định nghĩa bình và ra tay trước. Đội quân của ông ta đột nhập vào đồn Pháp tại Tân Quy Đông, ngay trên địa bàn Sa Đéc, tiêu diệt gần 50 tên giặc trong một trận đánh bạo lực. Tin chiến thắng lan ra như lửa — không chỉ là một trận thắng về quân sự mà còn là lời khẳng định: người Nam Kỳ chưa khuất phục.
Từ Sa Đéc, ngọn lửa kháng chiến lan rộng. Thống chế Bút cùng Võ Đình Sâm dẫn nghĩa quân về vùng Láng Hầm — tức Ba Láng, Phong Điền thuộc Cần Thơ ngày nay — phát động một cuộc khởi nghĩa lớn, làm rung chuyển cả miền Tây. Tại Phong Điền, nghĩa binh nổi dậy trừng trị tổng thống Định Bảo Nguyễn Văn Vĩnh — kẻ làm tay sai đắc lực cho giặc. Sau đó, nghĩa quân lui về An Giang, phân tán thành nhiều nhóm hoạt động trên một địa bàn rộng lớn trải nghiệm dài từ Sa Đéc, Vĩnh Long cho đến Mỹ Tho, Định Tường — một mạng lưới hồng chiến linh hoạt, nhẹ quân đội Pháp nhiều phen kiệt.
Cuối cùng, thực dân Pháp phải dùng đến Trần Bá Lộc — tên tay sai khét tiếng tàn ác nhất hiện thời — để truy truy lùng, bắt và hành quyết Thống chế Bút ngay tại chợ Sa Đéc, trước mắt dân chúng, đá bóng tắt ý chí phản chiến. Nhưng máu của người nghĩa sĩ không làm người ta sợ — nó làm người ta nhớ. Trần Bá Lộc được thực hiện dân thăng chức Tỉnh Phủ Sứ, giao coi phủ Tân Thành như một phần thưởng cho "công lao" ấy. Còn tên Bút Thống Chế thì người đời sau được nhắc nhở bằng kính mắt mà không có tên nào được mua lại.
Nhà thơ yêu nước Phan Văn Trị đã dùng Ngòi bút của mình để khắc hình ảnh hai vị thủ lĩnh qua câu đối để đời: "Gươm võ tắm trời, đầu vàm Ba Láng lưu huyết hận / Sao văn rớt đất, trong khối Trà Niềng nhuốm vẻ ai." Câu đối vừa hoành tráng, vừa phải hoàng khí — ghi lại không chỉ cái chết của những người anh hùng, mà còn nỗi đau của cả một thời đại mất nước.
Nguyễn Văn Bút và Võ Đình Sâm không viết lại những năm sinh bị mất trong lịch sử. Nhưng họ để lại điều quan trọng hơn: bằng chứng rằng ngay trong những ngày tối nhất của ách thuộc địa, trên đất Sa Đéc — Đồng Tháp, vẫn có những người thẳng đứng.
