Hà Đặc, Hà Chương – Hai anh em tù trưởng hy sinh oanh liệt (Năm 1285)
Bối cảnh lịch sử: Năm 1285, Thoát Hoan dẫn quân Nguyên ào ạt tổng tấn công biên giới phía Bắc. Quân nhà Trần phải chủ động thực hiện chiến thuật rút lui chiến lược để bảo toàn lực lượng, giao trọng trách chặn hậu, quấy rối địch cho các bộ tộc thiểu số vùng miền núi thượng lưu sông Hồng.
Chi tiết sự kiện: Hai anh em Hà Đặc và Hà Chương là tù trưởng dân tộc thiểu số vùng Ma Lộ (Phú Thọ ngày nay). Đối mặt với đạo quân viễn chinh hung hãn, hai anh em đã nghĩ ra những mưu kế du kích cực kỳ thông minh. Họ cho đan hàng ngàn bù nhìn bằng rơm, mặc quần áo như binh lính thật, đêm tối cắm khắp các sườn đồi, bên cạnh đốt nhiều đuốc lớn. Quân Nguyên nhìn từ xa tưởng quân Trần có hàng vạn người đóng giữ, không dám tiến quân, liên tục bắn tên tiêu hao sinh lực vô ích. Trong một trận đột kích trực diện vào trại giặc, Hà Chương bị bắt nhưng đã mưu trí lừa lính gác, trốn thoát về và mang theo toàn bộ bản đồ bố phòng quân sự của địch giao cho triều đình.
Kết cục & Ý nghĩa: Trong trận chiến quyết liệt sau đó tại cửa sông Gâm, Hà Đặc đã anh dũng hy sinh khi trực tiếp cản bước tiến của đại quân Ô Mã Nhi. Sự hy sinh của hai anh em họ Hà đã kéo dài thời gian quý báu giúp bộ chỉ huy tối cao nhà Trần rút lui an toàn về vùng hạ lưu, chuẩn bị cho cuộc phản công tổng lực giải phóng kinh thành Thăng Long.
