HÀ HUY GIÁP (1908 – 1995) – NHÀ CÁCH MẠNG TIỀN BỐI, CÂY ĐẠI THỤ CỦA MẶT TRẬN TƯ TƯỞNG – VĂN HÓA VÀ NGƯỜI ĐẶT NỀN MÓNG CHO BÁO CHÍ CÁCH MẠNG NAM BỘ
Từ người học sinh bãi khóa phản đối thực dân tại Trường Quốc học Huế đến nhà lý luận mác-xít uyên thâm, nhà tổ chức xuất sắc trên mặt trận tư tưởng của Đảng, đồng chí Hà Huy Giáp là một nhân cách cách mạng mẫu mực. Ông là người bền bỉ gầy dựng ngọn cờ báo chí vô sản tại Sài Gòn những năm 1930, nếm trải 15 năm ngục tù đế quốc khốc liệt từ Côn Đảo đến các trại giam miền Trung, rồi trở thành người chỉ huy công tác văn hóa – giáo dục – tuyên huấn của Nam Bộ trong kháng chiến và của toàn quốc trong thời kỳ xây dựng chủ nghĩa xã hội.
XUẤT THÂN, TRUYỀN THỐNG KHOA BẢNG VÀ CON ĐƯỜNG DẤN THÂN TỪ TRƯỜNG QUỐC HỌC
Hà Huy Giáp sinh ngày 4/4/1908 tại làng Bát Mẫu, tổng Hạc Hải, huyện Thạch Hà (nay thuộc xã Đỉnh Bàn, huyện Thạch Hà), tỉnh Hà Tĩnh – cái nôi của nhiều danh nhân cách mạng tiền bối.
Truyền thống Nho học: Thân phụ là cụ Hà Huy Phổ, một nhà nho thanh bạch, giàu lòng yêu nước thương dân. Thừa hưởng tư chất thông minh từ gia đình, ông sớm đỗ đạt và theo học tại Trường Quốc học Vinh, sau đó vào Trường Quốc học Huế.
Ngòi nổ bãi khóa yêu nước (1926 – 1927):
Tại Quốc học Huế, ông cùng các bạn học cùng thời (như Hải Triều, Nguyễn Khoa Văn...) tham gia phong trào để tang cụ Phan Chu Trinh và đòi ân xá cho chí sĩ Phan Bội Châu. Năm 1927, ông là một trong những thủ lĩnh khởi xướng phong trào bãi khóa của học sinh Trung Kỳ, bị chính quyền thực dân đuổi học và trục xuất khỏi Huế.
Vào Nam hoạt động và gia nhập Đảng (1929 – 1930):
Rời miền Trung vào Sài Gòn, ông vừa đi làm gia sư, làm công chức để kiếm sống, vừa bí mật tham gia tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Năm 1929, ông gia nhập An Nam Cộng sản Đảng. Sau Hội nghị hợp nhất thành lập Đảng đầu năm 1930, ông trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam và được cử vào Xứ ủy Nam Kỳ.
NGƯỜI ĐẶT NỀN MÓNG CHO BÁO CHÍ VÔ SẢN TẠI SÀI GÒN
Được Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Xứ ủy Nam Kỳ giao phụ trách công tác tuyên truyền, báo chí:
Chủ bút các tờ báo cộng sản đầu tiên:
Ông trực tiếp tham gia chỉ đạo, biên tập và viết bài cho các tờ báo bí mật có ảnh hưởng lớn thời bấy giờ như báo Đỏ, tạp chí Búa Liềm, báo Tranh Đấu. Bằng ngòi bút sắc sảo, lý luận chặt chẽ và lối hành văn giản dị hướng đến công nông, ông đã truyền bá chủ nghĩa Mác – Lênin, cổ vũ mạnh mẽ phong trào công nhân Ba Son, đồn điền cao su Phú Riềng và cao trào cách mạng 1930 – 1931 ở Nam Kỳ.
Tổ chức in ấn bí mật giữa lòng đô thị:
Giữa mạng lưới mật thám bủa vây gắt gao tại Sài Gòn – Chợ Lớn, ông đã mưu trí thiết lập các cơ sở in ấn tài liệu, truyền đơn lưu động ngay trong các khu xóm lao động nghèo, bảo đảm mạch thông tin chỉ đạo của Đảng không bao giờ bị đứt đoạn.
15 NĂM ĐOẠN ĐÀY NƠI "ĐỊA NGỤC TRẦN GIAN" CÔN ĐẢO (1930 – 1945)
Tháng 12/1930, cơ sở bí mật bị bại lộ, Hà Huy Giáp bị mật thám Pháp bắt giữ tại Sài Gòn.
Bản án đày ải: Tòa án thực dân kết án ông tù chung thân khổ sai và đày ra nhà tù Côn Đảo vào đầu năm 1932.
Biến nhà tù đế quốc thành trường học cách mạng:
Nơi chốn ngục tù hà khắc rợn người, ông cùng các đồng chí Phạm Văn Đồng, Lê Duẩn, Nguyễn Văn Cừ, Tôn Đức Thắng kiên cường biến ngục tối thành giảng đường. Ông được phân công phụ trách giảng dạy lý luận Mác – Lênin, triết học, kinh tế chính trị học và lịch sử cho các tù chính trị.
Ngọn bút trong ngục tối: Ông cùng bạn tù sáng lập các tờ báo tay lưu hành bí mật trong xà lim như tạp chí Ý Kiến Chung, báo Người Tù Đỏ, dùng ngòi bút để củng cố niềm tin, giữ vững ý chí thép cho các chiến sĩ cộng sản trước mọi thủ đoạn khủng bố, tra tấn của cai ngục.
Trở về lãnh đạo cách mạng: Phải đến tháng 9/1945, sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công, ông mới cùng hơn hai nghìn tù chính trị Côn Đảo được đoàn tàu của chính quyền cách mạng rước về đất liền, kết thúc tròn 15 năm lao tù kiên trung.
LINH HỒN CỦA MẶT TRẬN TƯ TƯỞNG VĂN HÓA NAM BỘ TRONG KHÁNG CHIẾN CHỐNG PHÁP
Vừa trở về Nam Bộ chưa đầy ba tuần thì thực dân Pháp nổ súng gây hấn tại Sài Gòn (23/9/1945). Hà Huy Giáp lập tức lao vào công tác tổ chức kháng chiến:
Phó Bí thư Xứ ủy kiêm Trưởng ban Tuyên huấn Xứ ủy Nam Bộ:
Giữa rừng sác Đồng Tháp Mười và căn cứ U Minh, ông là người định hướng toàn bộ công tác tư tưởng chính trị cho lực lượng vũ trang và đồng bào miền Nam.
Quy tụ giới văn nghệ sĩ, trí thức yêu nước:
Nhờ phong thái cởi mở, uyên bác và tinh thần trọng người tài, ông đã trực tiếp vận động, quy tụ đông đảo các nhà văn, nhạc sĩ, trí thức tiến bộ của Sài Gòn – Gia Định ra chiến khu tham gia kháng chiến như nhạc sĩ Lưu Hữu Phước, nhà văn Nguyễn Tuân, họa sĩ Diệp Minh Châu...
Sáng lập hệ thống báo chí, văn hóa kháng chiến: Ông chỉ đạo xây dựng Đài Tiếng nói Nam Bộ kháng chiến, xuất bản báo Độc Lập, báo Cứu Quốc Nam Bộ, biến văn hóa nghệ thuật thành vũ khí chiến đấu sắc bén cổ vũ tinh thần "Nam Bộ thành đồng".
CỐNG HIẾN CHO SỰ NGHIỆP GIÁO DỤC, BẢO TỒN VĂN HÓA VÀ BẢO TÀNG HỒ CHÍ MINH
Sau Hiệp định Genève năm 1954, ông tập kết ra miền Bắc và được Đảng, Nhà nước giao nhiều trọng trách lớn:
Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng các khóa II và III (từ năm 1951 đến 1976).
Thứ trưởng Bộ Giáo dục: Trực tiếp chỉ đạo công tác cải cách giáo dục, xây dựng hệ thống trường phổ thông và các trường sư phạm ở miền Bắc sau ngày tiếp quản Thủ đô.
Thứ trưởng Bộ Văn hóa: Chỉ đạo việc thành lập các nhà xuất bản, hệ thống thư viện, viện bảo tàng và đặt nền móng bảo tồn các di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc.
Viện trưởng Viện Nghiên cứu Mác – Lênin: Đóng góp nhiều công trình nghiên cứu sâu sắc về triết học, tư tưởng văn hóa và lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam.
Trưởng ban phụ trách Xây dựng Bảo tàng Hồ Chí Minh (1976 – 1987):
Sau khi đất nước thống nhất, ông dành trọn tâm lực cho việc thu thập tài liệu, khảo sát các di tích gắn liền với cuộc đời hoạt động của Bác Hồ và trực tiếp chỉ đạo xây dựng công trình Bảo tàng Hồ Chí Minh tại Thủ đô Hà Nội.
NHÂN CÁCH THANH BẠCH VÀ SỰ VINH DANH LỊCH SỬ
Đồng chí Hà Huy Giáp từ trần ngày 25/8/1995 tại TP. Hồ Chí Minh, hưởng thọ 87 tuổi.
Ghi nhận những cống hiến đặc biệt xuất sắc cho sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc và xây dựng nền văn hóa cách mạng Việt Nam, Đảng và Nhà nước đã trao tặng ông:
Huân chương Sao Vàng (huân chương cao quý nhất của Nhà nước)
Huân chương Hồ Chí Minh
Huy hiệu 60 năm tuổi Đảng cùng nhiều phần thưởng cao quý khác.
Đồng chí Hà Huy Giáp là hiện thân của người chiến sĩ cách mạng trên mặt trận tư tưởng: sống giản dị, liêm khiết, giàu lòng nhân ái, kết hợp hài hòa giữa chất thép kiên định của người cộng sản với sự tinh tế, bao dung của một học giả văn hóa lớn. Tên tuổi của ông được đặt cho các trường học và những con đường huyết mạch tại TP. Hồ Chí Minh, Hà Nội, Hà Tĩnh cùng nhiều địa phương trên cả nước.
