HÀ NỘI – HUẾ – SÀI GÒN: BA ĐÔ THỊ LỚN TRONG CÁCH MẠNG THÁNG TÁM NĂM 1945

Tháng Tám năm 1945, khi thời cơ giành chính quyền xuất hiện, phong trào cách mạng diễn ra mạnh mẽ trên khắp cả nước. Trong dòng thác cách mạng ấy, Hà Nội, Huế và Sài Gòn là ba đô thị lớn có vị trí đặc biệt quan trọng. Thắng lợi của nhân dân tại ba trung tâm chính trị lớn này không phải là nguyên nhân duy nhất làm nên thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám, nhưng đã tạo tiếng vang và khí thế mạnh mẽ, góp phần thúc đẩy phong trào giành chính quyền ở nhiều địa phương.

Hà Nội – ngày 19 tháng 8 năm 1945

Tại Hà Nội, không khí cách mạng đã sôi sục từ những ngày giữa tháng Tám. Chiều 17/8, một cuộc mít tinh tại Nhà hát Lớn đã được lực lượng Việt Minh chuyển thành cuộc mít tinh ủng hộ cách mạng. Ngày 18/8, cờ đỏ sao vàng xuất hiện trên nhiều tuyến phố.

Sáng và chiều 19/8/1945, hàng vạn quần chúng từ nội, ngoại thành cùng các đội tự vệ chiến đấu tiến về trung tâm Hà Nội. Các cơ quan quan trọng của chính quyền cũ lần lượt được tiếp quản. Đến cuối ngày, chính quyền cách mạng cơ bản làm chủ thành phố.

Thắng lợi ở Hà Nội có ý nghĩa đặc biệt bởi đây là trung tâm chính trị của Đông Dương. Tin Hà Nội giành chính quyền nhanh chóng tạo tiếng vang lớn, góp phần củng cố niềm tin và thúc đẩy phong trào khởi nghĩa tại nhiều địa phương khác.

Huế – ngày 23 tháng 8 năm 1945

Nếu Hà Nội là trung tâm chính trị của chính quyền thuộc địa ở miền Bắc thì Huế là trung tâm chính trị của chế độ quân chủ nhà Nguyễn. Vì vậy, việc giành chính quyền tại Huế có ý nghĩa rất quan trọng đối với sự sụp đổ của bộ máy chính quyền cũ.

Ngày 20/8, Ủy ban Khởi nghĩa tỉnh được thành lập. Trong những ngày tiếp theo, phong trào quần chúng phát triển mạnh. Đến ngày 23/8/1945, hàng vạn người tham gia biểu tình, tiến vào thành phố, chiếm các công sở và thành lập chính quyền cách mạng.

Thắng lợi ở Huế tạo thêm một bước chuyển quan trọng. Chính quyền cách mạng đã kiểm soát kinh đô của triều Nguyễn, trong khi chế độ quân chủ đứng trước sự sụp đổ hoàn toàn. Vài ngày sau, ngày 30/8, vua Bảo Đại làm lễ thoái vị tại Ngọ Môn, chính thức chấm dứt chế độ quân chủ.

Sài Gòn – ngày 25 tháng 8 năm 1945

Tại Nam Bộ, phong trào cách mạng cũng phát triển mạnh mẽ. Sài Gòn – trung tâm kinh tế, chính trị quan trọng của Nam Bộ – có vị trí đặc biệt trong cuộc Tổng khởi nghĩa.

Sau khi Xứ ủy Nam Kỳ quyết định ngày khởi nghĩa tại Sài Gòn là 25/8/1945, từ đêm 24/8, quần chúng cách mạng từ Sài Gòn – Chợ Lớn và các tỉnh lân cận đã tiến về trung tâm thành phố. Sáng 25/8, các đoàn quần chúng đông đảo tiến hành khởi nghĩa, chiếm giữ nhiều cơ quan quan trọng. Chính quyền cũ nhanh chóng tan rã và chính quyền cách mạng được thiết lập.

Sài Gòn giành được chính quyền trong một khí thế cách mạng rộng lớn ở Nam Bộ. Cùng thời gian đó, nhiều địa phương khác trong khu vực cũng nổi dậy, đưa chính quyền về tay nhân dân.

Ba đô thị và sức lan tỏa của cuộc Tổng khởi nghĩa

Ba ngày 19/8 ở Hà Nội, 23/8 ở Huế và 25/8 ở Sài Gòn thường được nhắc đến như những mốc tiêu biểu của Cách mạng Tháng Tám. Đây là ba trung tâm lớn, nơi tập trung các cơ quan chính trị và quyền lực quan trọng, nên thắng lợi tại đây có tác động mạnh về chính trị và tinh thần.

Tuy nhiên, cần nhìn nhận đúng rằng Cách mạng Tháng Tám không phải chỉ là cuộc nổi dậy ở ba thành phố lớn. Trước và trong những ngày này, nhiều địa phương ở nông thôn, trung du, miền núi và các thị xã đã chủ động nổi dậy giành chính quyền. Ngày 18/8, Bắc Giang, Hải Dương, Hà Tĩnh và Quảng Nam đã giành chính quyền tại tỉnh lỵ; sau đó phong trào tiếp tục lan rộng trên phạm vi cả nước.

Vì vậy, có thể nói Hà Nội, Huế và Sài Gòn là ba điểm nhấn lớn, có sức cổ vũ và tạo hiệu ứng chính trị mạnh mẽ đối với phong trào cách mạng, chứ không nên hiểu rằng thắng lợi của ba thành phố này tự mình quyết định toàn bộ cuộc Tổng khởi nghĩa. Thắng lợi chung là kết quả của quá trình chuẩn bị lâu dài, sự lãnh đạo của Đảng và Mặt trận Việt Minh, việc nắm bắt đúng thời cơ và đặc biệt là sức mạnh của đông đảo nhân dân trên cả nước.

Từ những ngày tháng Tám sôi sục ấy, chính quyền cách mạng lần lượt được thiết lập ở hầu hết các địa phương. Đến ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, tuyên bố với quốc dân và thế giới sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Hà Nội, Huế và Sài Gòn – ba đô thị lớn, ba mốc son của mùa Thu năm 1945 – đã góp phần tạo nên tiếng vang mạnh mẽ cho cuộc Tổng khởi nghĩa. Nhưng phía sau những thắng lợi ấy là sức mạnh rộng lớn của cả dân tộc, từ thành thị đến nông thôn, từ Bắc vào Nam, cùng đứng lên trong thời khắc quyết định để giành lấy độc lập và quyền làm chủ đất nước.