HÀ THỊ CẦU – TIẾNG HÁT XẨM BẤT DIỆT VÀ TẤM GƯƠNG TRINH SÁT KIÊN TRUNG
Người nghệ sĩ dân gian mang khí phách chiến sĩ
Khi nhắc đến nghệ thuật Xẩm truyền thống của dân tộc, không ai có thể không nhắc đến nghệ sĩ ưu tú Hà Thị Cầu – người được mệnh danh là "hát xẩm cuối cùng của thế kỷ XX". Ít ai biết rằng, đằng sau những câu hát xẩm đượm buồn, mộc mạc nhưng đầy sức sống ấy là một cuộc đời gắn liền với những hoạt động cách mạng bí mật vô cùng kiên cường trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.
Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân (hoặc nghệ sĩ có những đóng góp đặc biệt) Hà Thị Cầu sinh năm 1928, quê quán tại xã Yên Phong, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định. Sinh ra trong một gia đình nghệ sĩ xẩm nghèo khổ, từ nhỏ bà đã phải phiêu bạt khắp các chợ búa vùng đồng bằng Bắc Bộ để đàn hát kiếm sinh kế dưới ách đô hộ của thực dân. Sớm giác ngộ cách mạng thông qua các tổ chức cơ sở bí mật tại địa phương, bà sử dụng nghệ thuật xẩm làm "vũ khí mềm" để vừa mưu sinh qua ngày, vừa làm cơ sở giao tế, nắm bắt tình hình hoạt động của giặc Pháp và tay sai.
Mật mã trong những lời ca dân gian
Trong những năm tháng kháng chiến chống Pháp gay go, vùng đồng bằng Nam Định, Ninh Bình chịu sự càn quét gắt gao của đồn bốt địch. Bà Hà Thị Cầu được tổ chức tin tưởng giao nhiệm vụ làm giao liên mật và trinh sát cơ sở. Nhờ vỏ bọc là một người hát xẩm mù đi lại khắp các chợ, các bến phà, bà dễ dàng qua mặt các toán lính lùng sục mà không bị nghi ngờ.
Mỗi khi tiếp cận được các thông tin quan trọng về số lượng lính đồn trú, kế hoạch càn quét hoặc lịch vận chuyển vũ khí của địch, bà khéo léo lồng ghép các mật mã, con số vào những câu hát xẩm ngẫu hứng để truyền tin cho các chiến sĩ du kích địa phương. Sự mưu trí, bình tĩnh và tinh thần xả thân vì cách mạng của người nữ nghệ sĩ dân gian đã góp phần bảo vệ nhiều cán bộ cốt cán thoát khỏi vòng vây của kẻ thù.
Dù trải qua biết bao thăng trầm của lịch sử, bà Hà Thị Cầu vẫn giữ trọn vẹn tình yêu với nghệ thuật xẩm và lòng trung kiên với cách mạng. Cuộc đời của bà là bản hòa tấu đẹp đẽ giữa tiếng hát dân gian và lòng yêu nước nồng nàn.
