Hà Thị Quế – Dấu ấn “Nữ tướng Việt Minh” trên đất Yên Thế

Hà Thị Quế sinh tháng 8 năm 1921 tại Lũ Phong, tổng Quỳnh Lưu, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình, trong một gia đình có truyền thống yêu nước. Khi phong trào cách mạng lan đến quê hương, bà tham gia tuyên truyền, liên lạc, đưa thư và báo. Một bức thư phải đến đúng người, một tài liệu phải được giữ kín, một cuộc họp phải có người đưa tin. Với bà, cách mạng bắt đầu từ những việc âm thầm như vậy, chứ chưa phải từ những trận đánh lớn.

Năm 1941, bà được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương, sau đó hoạt động ở Thái Bình (Kiến Xương, Tiền Hải) và gây dựng phong trào ở Nam Định. Tháng 4 năm 1944, bà được điều lên An toàn khu II, phụ trách các huyện Hiệp Hòa, Phú Bình và Phổ Yên. Từ đó, đường hoạt động của bà gắn với Bắc Giang.

Tháng 6 năm 1945, khi Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Bắc Giang được thành lập, bà phụ trách quân sự, đặc trách Yên Thế, Việt Yên và một phần Lạng Giang. Nhiệm vụ của bà là xây dựng lực lượng, huấn luyện tự vệ, vận động các đoàn thể cứu quốc và chuẩn bị điều kiện giành chính quyền.

Sau cuộc đảo chính Pháp của quân Nhật tháng 3 năm 1945, các toán cướp hoành hành khiến đời sống người dân Yên Thế thêm bất ổn. Hà Thị Quế chỉ huy tự vệ truy bắt chúng. Theo tư liệu của Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, lực lượng của bà đã xét xử ba tên cầm đầu ở Bố Hạ, Yên Lý và Cao Thượng. Việc này giúp phong trào có uy tín trong dân trước khi thời cơ đến.

Tháng 7 năm 1945, trong cao trào chuẩn bị Tổng khởi nghĩa, lực lượng cách mạng đánh phủ Yên Thế và tiến công đồn Bố Hạ. Bà huy động bảy trung đội tự vệ chiến đấu cùng lực lượng của huyện. Vũ khí phần lớn còn thô sơ, bên cạnh một số súng trường và khẩu súng lục bà được trao trong thời gian hoạt động ở Bắc Giang.

Chi tiết đáng chú ý nhất là việc bà vận động đội Cương, người chỉ huy toán lính đi tuần của phủ, cùng phần lớn binh lính chuyển sang phía cách mạng. Khi tương quan vũ khí còn chênh lệch, những người lính từng đứng trong bộ máy cai trị đổi phe có thể làm thay đổi cục diện. Ở đây, người chỉ huy không chỉ giỏi tổ chức chiến đấu mà còn biết thuyết phục con người.

Trận đánh phủ Yên Thế giành thắng lợi. Cũng trong tháng 7, lực lượng của bà đánh úp thành công đồn Bố Hạ. Hai thắng lợi này làm suy yếu chính quyền cũ ở địa phương, củng cố thanh thế của Việt Minh và mở đường cho ngày Tổng khởi nghĩa. Tên tuổi bà được nhiều người biết đến từ đó, gắn với danh xưng “Nữ tướng Việt Minh”.

Ngày 16 tháng 8 năm 1945, Hà Thị Quế là nữ đại biểu duy nhất của Bắc Giang dự Quốc dân Đại hội Tân Trào. Bà trở về Bắc Giang và cùng ban lãnh đạo cách mạng của tỉnh giành chính quyền tại phủ Lạng Thương. Từ một cán bộ hoạt động bí mật, bà đã trưởng thành qua thực tiễn và trực tiếp góp phần vào bước ngoặt của lịch sử dân tộc.

Sau Cách mạng Tháng Tám, bà tiếp tục làm công tác Đảng và phong trào phụ nữ, giữ các vị trí lãnh đạo trong Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam và gắn bó lâu dài với việc vận động phụ nữ tham gia xây dựng đất nước.

Năm tháng qua đi, hình ảnh người nữ cán bộ chỉ huy tại Yên Thế vẫn là một dấu ấn đặc biệt trong cuộc đời Hà Thị Quế. Bà sinh ra ở Quỳnh Lưu, Ninh Bình, nhưng những nhiệm vụ cách mạng đã đưa bà đến nhiều địa bàn khác nhau, nơi bà phải thích nghi với hoàn cảnh, xây dựng cơ sở và đảm nhận những trọng trách vượt xa tuổi đời của mình.

Câu chuyện Hà Thị Quế nhắc chúng ta nhớ rằng lịch sử không chỉ được làm nên bởi những quyết định lớn ở cấp cao, mà còn bởi những con người trực tiếp hành động tại từng địa phương, trong những thời khắc không cho phép họ chần chừ. Ở Yên Thế năm 1945, người con gái Quỳnh Lưu ấy đã góp phần biến sự chuẩn bị âm thầm thành hành động cách mạng cụ thể.

Từ Lũ Phong, Quỳnh Lưu, nhiệm vụ cách mạng đã đưa bà qua nhiều địa bàn. Ở Yên Thế năm 1945, bà biến sự chuẩn bị âm thầm thành hành động cụ thể, rồi đứng giữa Đại hội Tân Trào với tư cách đại diện duy nhất của phụ nữ Bắc Giang

Ngày nay, khi nhìn lại chặng đường của bà, điều còn đọng lại không chỉ là danh xưng “Nữ tướng Việt Minh”, mà còn là tinh thần dám nhận trách nhiệm, biết tập hợp sức mạnh của những người xung quanh và kiên định với công việc mình được giao. Đó cũng là giá trị của câu chuyện thời hoa lửa: giúp thế hệ sau hiểu rằng phía sau những trang sử hào hùng luôn là những con người thật, những lựa chọn thật và những đóng góp được tạo nên bằng hành động.