Hà Thị Quế – người phụ nữ chỉ huy giành chính quyền ở Yên Thế

Giữa năm 1945, tại vùng Yên Thế, người Nhật từng treo một giải thưởng lớn để truy bắt một người phụ nữ trẻ. Chúng phát cho các toán do thám một bức ảnh vẽ người phụ nữ mặc quần chít ống, một bên đeo kiếm, một bên đeo súng lục. Người bị truy tìm là Hà Thị Quế, một cán bộ Việt Minh mới 23 tuổi nhưng đã phụ trách công tác quân sự trên địa bàn rộng lớn của tỉnh Bắc Giang.

Hà Thị Quế tên thật là Lương Thị Hồng, sinh ngày 15 tháng 8 năm 1921 tại xã Quỳnh Lưu, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình. Cha mẹ và chú ruột của bà thuộc lớp đảng viên cộng sản đầu tiên ở địa phương. Từ năm 14 tuổi, bà đã tham gia dạy học cho một hội cứu tế. Năm 17 tuổi, bà tham gia Phường Cấy, tổ chức tập hợp những phụ nữ yêu nước tại quê nhà.

Năm 1940, khi mới 19 tuổi, Lương Thị Hồng được cử đi học một lớp quân sự do Xứ ủy Bắc Kỳ mở tại Hiệp Hòa, Bắc Giang. Một năm sau, bà được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương và đảm nhiệm chức Bí thư Chi bộ xã. Trong quá trình hoạt động bí mật, bà sử dụng tên Hà Thị Quế – cái tên sau này trở nên quen thuộc với người dân vùng Yên Thế.

Tháng 4 năm 1944, bà được điều đến An toàn khu II, phụ trách các huyện Hiệp Hòa, Phú Bình và Phổ Yên. Đến tháng 6 năm 1945, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Bắc Giang được thành lập gồm năm người. Hà Thị Quế được giao phụ trách quân sự, đồng thời trực tiếp theo dõi phong trào tại Yên Thế, Việt Yên và một phần Lạng Giang.

Đó là nhiệm vụ đặc biệt khó khăn. Sau khi Nhật đảo chính Pháp ngày 9 tháng 3 năm 1945, bộ máy cai trị ở nhiều nơi rơi vào tình trạng hỗn loạn. Các toán cướp và lực lượng chống phá hoạt động mạnh. Trong khi đó, lực lượng cách mạng còn ít người, thiếu súng và thường xuyên phải thay đổi địa điểm để tránh truy bắt.

Ngày 15 tháng 4 năm 1945, lực lượng Cứu quốc quân phối hợp với tự vệ Yên Thế tiến vào phủ lỵ tại Nhã Nam. Theo lịch sử địa phương, trận đánh diễn ra nhanh chóng; lực lượng cách mạng thu được 17 khẩu súng cùng hai máy đánh chữ, phá bỏ hệ thống sổ sách của chính quyền cũ nhưng giải thích chính sách và cho những binh lính đã đầu hàng trở về quê.

Đây chưa phải lần cuối lực lượng của Hà Thị Quế tiến vào phủ Yên Thế. Trong tháng 7 năm 1945, khi lực lượng còn khá mỏng, bà tìm cách liên hệ với người chỉ huy một toán lính phủ đang đi tuần. Bằng công tác vận động, bà thuyết phục được người này cùng nhiều binh lính rời bỏ hàng ngũ đối phương, giao nộp vũ khí và tham gia lực lượng tự vệ.

Đêm 16, rạng sáng ngày 17 tháng 7, lực lượng vũ trang địa phương đánh chiếm phủ Yên Thế. Trong hai ngày 17 và 18 tháng 7, tự vệ thu thêm 20 khẩu súng và hai máy đánh chữ. Đồn Bố Hạ sau đó cũng bị đánh úp. Chính quyền cách mạng được thiết lập tại Yên Thế trước khi lệnh Tổng khởi nghĩa được phát động trên toàn quốc.

Những hoạt động ấy khiến Hà Thị Quế trở thành mục tiêu truy lùng. Trong hồi ký, bà kể rằng quân Nhật đặt giải hai vạn đồng bạc Đông Dương để bắt mình. Người dân lại truyền nhau những câu chuyện về một nữ chỉ huy thoắt ẩn, thoắt hiện giữa núi rừng. Từ đó, tên gọi “Bà tướng Việt Minh” dần gắn với Hà Thị Quế.

Sau những thắng lợi tại Yên Thế, bà trở thành đại biểu nữ duy nhất của Bắc Giang tham dự Quốc dân Đại hội ở Tân Trào ngày 16 tháng 8 năm 1945. Trở về Bắc Giang ngày hôm sau, bà cùng ban lãnh đạo cách mạng của tỉnh khẩn trương chuẩn bị giành chính quyền tại Phủ Lạng Thương.

Lực lượng tự vệ và nhân dân từ Yên Thế, Việt Yên, Yên Dũng, Hiệp Hòa và Lạng Giang tiến vào thị xã. Trước sức ép của lực lượng cách mạng và đông đảo quần chúng, bộ máy chính quyền cũ tan rã. Ngày 21 tháng 8 năm 1945, Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời tỉnh Bắc Giang ra mắt tại sân vận động Phủ Lạng Thương. Hà Thị Quế là một ủy viên, tiếp tục phụ trách quân sự.

Trong những lần tiến vào phủ Yên Thế và tham gia giành chính quyền năm 1945, bà sử dụng một khẩu súng lục Saint-Étienne. Khẩu súng ấy ngày nay được lưu giữ tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam. Nó không chỉ là một vũ khí từng được mang theo trong thời khắc quyết định, mà còn là chứng tích về vai trò chỉ huy của một phụ nữ trẻ trong Cách mạng Tháng Tám.

Sau năm 1945, Hà Thị Quế dành phần lớn cuộc đời cho phong trào phụ nữ. Bà là đại biểu Quốc hội liên tiếp năm khóa, từ khóa II đến khóa VI, với gần 21 năm hoạt động tại Quốc hội. Năm 1974, bà được bầu làm Hội trưởng Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam; sau khi các tổ chức phụ nữ hai miền thống nhất năm 1976, bà trở thành Chủ tịch Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam.

Bà qua đời ngày 25 tháng 12 năm 2012, hưởng thọ 91 tuổi. Tại chùa Nam Thiên ở Nhã Nam hiện có tấm bia ghi hai câu: “Yên Thế lừng danh Hà Thị Quế – Nhã Nam bất khuất đất anh hùng”. Đằng sau hai câu ngắn ấy là cuộc đời của người phụ nữ từng bị truy lùng giữa núi rừng, rồi trực tiếp chỉ huy lực lượng giành chính quyền khi mới ngoài hai mươi tuổi.