Hai Bà Trưng

Hai Bà Trưng, còn gọi Trưng Vương, chỉ chị em Trưng Trắc và Trưng Nhị, thủ lĩnh khởi binh chống Đông Hán, đóng đô Mê Linh, Trưng Trắc xưng Vương. Đại Việt sử ký toàn thư coi Trưng Trắc là vua, Trưng Nữ vương. Thời kỳ xen Bắc thuộc lần 1 và lần 2. Hậu Hán thư chép năm 40, con gái lạc tướng Mê Linh, vợ Thi Sách người Chu Diên, phẫn vì thái thú Tô Định dùng luật kiềm chế, nổi dậy; tộc trưởng Cửu Chân, Nhật Nam, Hợp Phố hưởng ứng, chiếm 65 thành, xưng nữ vương. Năm 42 Mã Viện, Lưu Long, Đoàn Chí sang đánh; tháng 4 năm 43 trảm hai bà, đưa hơn 300 thủ lĩnh sang Linh Lăng.

Đại Việt sử lược và Toàn thư ghi Trưng Trắc con lạc tướng Mê Linh, lấy Thi Sách Chu Diên; Toàn thư nói vốn họ Lạc, lên ngôi đổi họ Trưng, và nêu lý do chồng bị giết, điều Hán thư và Đại Việt sử lược không có. Học giả hiện đại như Đào Duy Anh, Trần Quốc Vượng gắn khởi nghĩa với đồng hóa và bóc lột. Khoảng 39–40 Tô Định giết Thi Sách; tháng 2 năm 40 hai bà phát động, đánh Luy Lâu, Tô Định chạy Nam Hải, lấy 65 thành Lĩnh Nam. Trưng Trắc xưng Trưng Nữ vương. Thời gian cai trị khoảng ba năm, ít hoạt động xây dựng. Luật mang tính tập quán; Hậu Hán thư dẫn Mã Viện nói luật Việt khác luật Hán hơn mười điều. Viện Sử học ghi xá thuế hai năm.

Kinh đô Mê Linh bị tranh cãi giữa Hát Môn và Yên Lãng; Đinh Văn Nhật đặt phía nam sông Hồng, tây sông Đáy. Năm 41 Hán sai Mã Viện khoảng hai vạn quân. Quân Nam ô hợp, nhiều thủ lĩnh không phục, tan rã. Hai bà lui Cấm Khê, năm 43 thất thế. Truyền thuyết nói nhảy sông Hát; Hán thư nói bị chặt đầu. Đô Dương chống đến cuối năm 43. Mã Viện phá trống đồng, dựng cột đồng. Hán cai trị trực tiếp cấp huyện, bắt đầu Bắc thuộc lần 2.

Lê Văn Hưu, Nguyễn Nghiễm, Tự Đức khen hai bà hô một tiếng mà Lĩnh Nam hưởng ứng. Hơn 100 nơi thờ, lớn nhất Hát Môn, Đồng Nhân, Hạ Lôi. Miếu Trưng Vương ở Hồ Nam do thủ lĩnh bị đày lập. Hình tượng gắn mẫu hệ và Đại Nam quốc sử diễn ca. Việt Nam Cộng hòa lấy ngày 6 tháng 2 âm lịch làm lễ đến 1975; sau 1976 không còn ngày lễ nhà nước.