Hai chữ “N.L.” và hành trình bốn mươi năm tìm người phóng viên mất tích

Giữa tháng 7 năm 1987, ông Đặng Trần Sơn đọc được trên Báo Văn nghệ một bài viết của nhà văn Nguyễn Tuân. Trong bài có một chi tiết ngắn về người anh đã hy sinh từ gần bốn mươi năm trước.

Nhà văn, phóng viên mặt trận Trần Đăng được đơn vị mai táng tại một bản có tên viết tắt là “N.L.”, nằm gần biên giới Việt Nam – Trung Quốc, thuộc tỉnh Lạng Sơn.

Chỉ hai chữ ấy cũng đủ khiến gia đình bừng lên hy vọng.

Ông Sơn tìm gặp Nguyễn Tuân, mong biết tên đầy đủ của địa danh. Nhưng chiến tranh đã lùi xa quá lâu. Nhà văn Nguyễn Tuân chỉ còn nhớ đồng đội của mình được chôn cất chu đáo ở một bản thuộc vùng biên giới; tên bản đã được viết tắt để giữ bí mật theo kỷ luật chiến trường.

Hai chữ “N.L.” trở thành đầu mối cho một cuộc tìm kiếm kéo dài nhiều năm.

Trần Đăng tên thật là Đặng Trần Thi, sinh ngày 11 tháng 11 năm 1921 tại làng Đăm, xã Tây Tựu, huyện Từ Liêm, Hà Nội. Ông xuất thân trong một gia đình nghèo nhưng có truyền thống hiếu học. Mẹ mất sớm, mười hai anh chị em phải nương tựa, cưu mang nhau.

Năm 1944, Trần Đăng tốt nghiệp cử nhân Luật. Con đường phía trước có thể đưa ông tới một công việc ổn định trong xã hội thuộc địa. Nhưng Cách mạng tháng Tám năm 1945 đã đưa người thanh niên 24 tuổi đến một lựa chọn khác.

Ông tham gia cách mạng ngay trong những ngày Tổng khởi nghĩa. Đầu năm 1946, Trần Đăng gia nhập quân đội, làm việc tại Văn phòng Bộ Quốc phòng. Ông từng tham gia Ban Liên kiểm Việt – Pháp, rồi công tác tại Văn phòng Bộ Tổng tư lệnh.

Tuy nhiên, điều ông thực sự muốn làm là đi cùng bộ đội, quan sát chiến đấu và viết lại những gì đang diễn ra tại mặt trận.

Năm 1948, Trần Đăng được kết nạp vào Đảng. Theo nguyện vọng và khả năng, ông chuyển sang làm phóng viên mặt trận của Báo Vệ Quốc quân, tiền thân của Báo Quân đội nhân dân ngày nay.

Từ đó, ông gần như không ngừng di chuyển.

Trần Đăng theo các đơn vị tới nhiều chiến trường, có lúc luồn sâu vào vùng quân Pháp kiểm soát. Ông từng bị thương tại Móng Cái nhưng sau khi bình phục lại tiếp tục lên đường. Trong ba lô của người phóng viên trẻ có sổ tay, bản thảo và những trang ghi chép vội giữa các cuộc hành quân.

Tháng 6 năm 1949, ông có mặt trong trận đánh đồn Phố Ràng, một cứ điểm nằm trên tuyến giao thông quan trọng ở Lào Cai. Đồn được xây dựng kiên cố, có nhiều lớp rào và hỏa lực mạnh. Sau hai ngày chiến đấu, ngày 26 tháng 6, bộ đội Việt Nam làm chủ trận địa.

Trần Đăng không quan sát trận đánh từ một vị trí an toàn. Ông đi theo lực lượng xung kích, bám sát những người lính đang vượt rào và tiến vào cứ điểm. Từ trải nghiệm ấy, ông viết nên bút ký “Trận Phố Ràng”.

Tác phẩm không chỉ ghi lại tiếng súng và diễn biến chiến đấu. Trần Đăng quan sát từng dáng nằm, bước chạy, nét mặt và lời nói của người lính. Ông muốn người đọc nhìn thấy chiến tranh qua những con người cụ thể, với sự gan dạ nhưng cũng đầy đời thường.

“Trận Phố Ràng” về sau được xem là một trong những tác phẩm bút ký chiến trường tiêu biểu của thời kỳ kháng chiến chống Pháp.

Nhưng Trần Đăng không có nhiều thời gian để tiếp tục những dự định văn chương.

Cuối năm 1949, ông đến mặt trận đường số 4 ở Lạng Sơn. Đây là tuyến giao thông quân sự đặc biệt quan trọng mà quân Pháp sử dụng để nối các cứ điểm biên giới. Những trận phục kích, công đồn diễn ra liên tục giữa núi rừng hiểm trở.

Ngày 26 tháng 12 năm 1949, Trần Đăng đi cùng chính trị viên tiểu đoàn Bùi Thịnh tới khu vực Lũng Vài. Hai người gặp một toán quân đối phương và hy sinh trong trận chiến đấu bất ngờ. Trần Đăng mới 28 tuổi.

Đồng đội mai táng hai người tại một bản gần biên giới. Vì yêu cầu giữ bí mật, địa danh trong một số ghi chép chỉ còn hai chữ “N.L.”. Sau đó, chiến trường tiếp tục biến động, đơn vị di chuyển và thông tin về ngôi mộ dần trở nên mờ nhạt.

Gia đình Trần Đăng nhiều lần tìm kiếm nhưng không xác định được nơi ông nằm lại.

Đến năm 1987, chi tiết trong bài viết của Nguyễn Tuân mở lại hy vọng. Hai người em là Đặng Trần Sơn và Đặng Trần Bái tiếp tục thu thập tư liệu, tìm gặp đồng đội cũ và liên hệ với các cơ quan quân đội.

Cuộc tìm kiếm nhận được sự hỗ trợ của Cục Chính sách Quân đội, Báo Quân đội nhân dân, Sư đoàn 308 và cơ quan chính sách tại Lạng Sơn. Từng thông tin nhỏ được đối chiếu: hướng hành quân của đơn vị, vị trí chiến đấu, lời kể của người dân và những thay đổi về tên gọi địa phương.

Sau hơn bốn mươi năm, nơi an táng hai liệt sĩ Trần Đăng và Bùi Thịnh cuối cùng được xác định.

Ngày 11 tháng 11 năm 1991, đúng dịp kỷ niệm ngày sinh Trần Đăng, gia đình và các đơn vị đưa hài cốt hai ông về an táng tại Nghĩa trang Liệt sĩ Hà Nội ở Tây Tựu.

Trong lễ tưởng niệm có nhiều đồng đội và những tên tuổi của văn học Việt Nam như Nguyễn Đình Thi, Tô Hoài, Nguyên Ngọc, Chính Hữu và Vũ Cao. Người phóng viên mặt trận cuối cùng đã trở lại chính quê hương nơi mình sinh ra.

Cuộc đời cầm bút của Trần Đăng chưa đầy năm năm. Ông không kịp viết cuốn tiểu thuyết lớn về cuộc kháng chiến như từng dự định. Những tác phẩm còn lại cũng không nhiều. Tuy nhiên, các trang viết ấy được hình thành từ chính những con đường hành quân và những trận đánh mà ông đã trực tiếp trải qua.

Năm 2007, Nhà nước truy tặng Trần Đăng Giải thưởng Nhà nước về Văn học, nghệ thuật cho các tác phẩm “Một lần tới Thủ đô”, “Trận Phố Ràng” và “Một cuộc chuẩn bị”.

Hai chữ “N.L.” từng là dấu vết mong manh duy nhất về nơi ông nằm lại. Nhưng từ dấu vết nhỏ ấy, gia đình, đồng đội và những người làm công tác chính sách đã kiên trì nối lại một hành trình bị chiến tranh cắt đứt.

Hơn bốn mươi năm sau ngày ra mặt trận, người phóng viên ấy đã trở về. Những trang viết của ông cũng trở thành lời chứng rằng có một thế hệ nhà báo không chỉ đứng nhìn lịch sử diễn ra: họ đi vào giữa lịch sử, ghi chép nó và có người đã nằm lại ngay trên trang viết còn dang dở.