Hai cuốn nhật ký Đặng Thùy Trâm – 35 năm lưu lạc và hành trình trở về với gia đình

Thời kỳ lịch sử: Từ chiến trường Quảng Ngãi năm 1970 đến hành trình trao trả nhật ký tại Hà Nội năm 2005.
1. Ngày Đặng Thùy Trâm không trở về

Ngày 22/6/1970, Đặng Thùy Trâm hy sinh tại chiến trường Quảng Ngãi khi chưa đầy 28 tuổi.

Chị là một bác sĩ trẻ, đã có gần bốn năm gắn bó với chiến trường Đức Phổ.

Nhưng câu chuyện của chị chưa kết thúc vào ngày ấy.

Bởi trước khi ra đi, chị đã để lại một thứ mà chính chị có lẽ không thể biết sẽ sống lâu hơn mình:

hai cuốn nhật ký.

Những cuốn sổ ấy ghi lại những năm tháng từ 8/4/1968 đến 20/6/1970 – chỉ hai ngày trước khi chị hy sinh.

Đó không phải hồi ký được viết khi chiến tranh đã kết thúc.

Không phải câu chuyện được kể lại sau hàng chục năm.

Đó là những dòng chữ được viết ngay giữa chiến trường.

Có những ngày bình yên hiếm hoi.

Có những ngày đau đớn.

Có thương binh.

Có đồng đội.

Có gia đình.

Có tình yêu.

Có nỗi nhớ.

Có cả những giằng co trong tâm hồn một cô gái trẻ.

Và rồi người viết không còn nữa.

Nhưng những trang giấy vẫn còn.

Chú thích ảnh: Chân dung Đặng Thùy Trâm và tư liệu hai cuốn nhật ký. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác nhận hai cuốn nhật ký được lưu giữ sau khi chị hy sinh và trở về với gia đình vào cuối tháng 4/2005.

2. Những cuốn sổ trong tay người lính Mỹ

Sau khi Đặng Thùy Trâm hy sinh, hai cuốn nhật ký rơi vào tay lực lượng Mỹ.

Người trực tiếp nhặt được chúng là Frederic Whitehurst, một sĩ quan quân báo Mỹ.

Theo các tư liệu được lưu giữ và công bố sau này, lúc đầu những cuốn sổ đứng trước nguy cơ bị đốt.

Rồi một câu nói đã thay đổi số phận của chúng.

Một người phiên dịch đã ngăn lại và nói:

“Đừng đốt. Bản thân nó đã có lửa rồi.”

Câu nói ấy sau này trở thành một trong những chi tiết nổi tiếng nhất trong câu chuyện về hai cuốn nhật ký.

Nhưng điều quan trọng hơn nằm ở hành động tiếp theo.

Whitehurst đã không đốt.

Ông giữ chúng.

Một người lính Mỹ giữ nhật ký của một nữ bác sĩ Việt Nam vừa hy sinh ở bên kia chiến tuyến.

Chiến tranh lúc ấy vẫn đang diễn ra.

Nhưng những trang giấy đã bắt đầu vượt qua ranh giới của chiến tranh.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Frederic Whitehurst và chiến trường Việt Nam. Nếu ảnh không xác nhận chính xác khoảnh khắc ông nhặt nhật ký, chỉ sử dụng làm ảnh bối cảnh, không gán thành ảnh của sự kiện.

3. Ông bắt đầu đọc những dòng chữ của “kẻ thù”

Whitehurst không đọc được tiếng Việt.

Nhưng ông muốn biết những cuốn sổ ấy viết gì.

Qua lời dịch, ông bắt đầu hiểu rằng đây không phải một tài liệu quân sự đơn thuần.

Đó là nhật ký của một nữ bác sĩ trẻ.

Một người đang sống giữa chiến tranh.

Một người phải điều trị thương binh.

Một người nhớ gia đình.

Một người yêu.

Một người đau đớn trước cái chết của đồng đội.

Những dòng chữ khiến ông xúc động.

Bởi phía bên kia chiến tuyến không còn là một khái niệm trừu tượng.

Nó có một gương mặt.

Có một cái tên.

Đặng Thùy Trâm.

Và có một cuộc đời.

Báo Tin tức dẫn lại câu chuyện rằng Whitehurst bị cuốn hút bởi những dòng nhật ký vừa chứa đựng nỗi đau chiến tranh, vừa có tình yêu, hy vọng và những rung động rất con người.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về bản gốc nhật ký và Frederic Whitehurst. Không sử dụng ảnh tái hiện để khẳng định ông đang đọc đúng hai cuốn sổ tại chiến trường nếu nguồn không xác nhận.

4. Những trang giấy khiến một người lính Mỹ thay đổi cách nhìn

Đây là điều làm câu chuyện trở nên đặc biệt.

Whitehurst đang ở trong một cuộc chiến.

Đặng Thùy Trâm cũng đang ở trong cuộc chiến ấy.

Hai người đứng ở hai phía.

Nhưng qua những trang nhật ký, ông nhìn thấy một con người.

Không phải một “đối phương”.

Không phải một cái tên trong hồ sơ.

Mà là một cô gái trẻ.

Một bác sĩ.

Một người có những tình cảm rất giống những gì bất cứ con người nào cũng có.

Theo Báo Tin tức, những trang viết khiến Whitehurst đặc biệt ngạc nhiên bởi giữa chiến trường đầy bom đạn, Đặng Thùy Trâm vẫn có thể nhìn thấy vẻ đẹp của thiên nhiên, tình yêu và hy vọng.

Có lẽ chính lúc ấy, hai cuốn sổ đã bắt đầu có một cuộc đời khác.

Không còn chỉ là nhật ký của một người đã hy sinh.

Chúng trở thành một chiếc cầu giữa những con người từng đứng ở hai phía của chiến tuyến.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về chiến trường Đức Phổ – Quảng Ngãi, nơi Đặng Thùy Trâm sống và làm việc. Ảnh bối cảnh, không phải ảnh của khoảnh khắc Whitehurst đọc nhật ký.

5. Ba mươi lăm năm giữ một ký ức

Chiến tranh kết thúc.

Whitehurst trở về Mỹ.

Nhưng ông vẫn giữ những cuốn nhật ký.

Một năm.

Rồi mười năm.

Hai mươi năm.

Ba mươi năm.

Thời gian trôi qua.

Đặng Thùy Trâm đã trở thành một người của quá khứ.

Nhưng những cuốn sổ vẫn nằm đó.

Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Whitehurst đã giữ hai cuốn nhật ký suốt 35 năm. Khi việc tìm kiếm gia đình Đặng Thùy Trâm gặp khó khăn, ông từng trao chúng cho Viện Lưu trữ về Việt Nam tại Đại học Texas Tech ở Lubbock để được bảo quản.

Điều này rất quan trọng.

Bởi trong suốt một thời gian dài, ông không biết chắc những cuốn sổ ấy có thể trở về với gia đình hay không.

Nhưng ông vẫn giữ.

Một người mẹ ở Việt Nam không biết con gái mình đã để lại những gì.

Một người lính Mỹ ở bên kia đại dương giữ những trang viết ấy.

Hai người chưa từng gặp nhau.

Nhưng giữa họ có một người con gái:

Đặng Thùy Trâm.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về Frederic Whitehurst và nơi lưu giữ bản gốc nhật ký tại Đại học Texas Tech. Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác nhận hai cuốn nhật ký từng được trao cho Viện Lưu trữ về Việt Nam tại Lubbock bảo quản.

6. Một cuộc tìm kiếm tưởng như vô vọng

Whitehurst muốn trả lại nhật ký.

Nhưng trả cho ai?

Ông biết tên người viết.

Biết rằng cô là người Việt Nam.

Biết rằng cô đã hy sinh.

Nhưng chiến tranh đã chia cắt quá nhiều gia đình.

Hồ sơ không đầy đủ.

Địa chỉ thay đổi.

Thời gian đã trôi qua.

Việc tìm kiếm gia đình Đặng Thùy Trâm vì thế không hề đơn giản.

Có lúc Whitehurst và những người liên quan tưởng rằng có thể không bao giờ tìm được gia đình chị.

Theo phần hồi ức được công bố cùng Nhật ký Đặng Thùy Trâm, khi hy vọng gần như cạn, họ thậm chí từng nghĩ đến việc xuất bản hai cuốn nhật ký để thế giới biết đến cuộc đời của nữ bác sĩ Việt Nam ấy.

Đó là một ý nghĩ đau lòng.

Nếu không thể tìm thấy gia đình, ít nhất phải để câu chuyện của chị được biết đến.

Nhưng rồi một cơ hội xuất hiện.

Và hành trình trở về bắt đầu.

7. Năm 2005 – một cái tên được tìm thấy

Đầu năm 2005, những nỗ lực tìm kiếm gia đình Đặng Thùy Trâm có kết quả.

Thông qua những người trung gian, trong đó có Ted Engelmann, thông tin về gia đình chị được xác định.

Whitehurst biết rằng mẹ của Đặng Thùy Trâm vẫn còn sống.

Tên bà là Doãn Ngọc Trâm.

Một người mẹ đã chờ đứa con gái hy sinh từ năm 1970.

Và giờ đây, sau 35 năm, những dòng chữ của con gái bà đang trên đường trở về.

Trong một bức thư ngày 29/4/2005, Whitehurst viết rằng việc tìm được gia đình khiến ông bật khóc và ông muốn mẹ của Đặng Thùy Trâm được biết về những ngày tháng của con gái mình.

Có lẽ ông hiểu rằng một cuốn nhật ký không chỉ là một cuốn sổ.

Đối với một người mẹ, đó có thể là tiếng nói cuối cùng của con gái.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về gia đình Đặng Thùy Trâm và hành trình tiếp nhận bản sao/bản nhật ký năm 2005. Nguồn cần ưu tiên các tư liệu của gia đình và báo chí có chú thích xác nhận.

8. Ngày 25 tháng 4 năm 2005

Sau 35 năm, hành trình ấy đi đến Hà Nội.

Theo Nhà xuất bản Hội Nhà văn, ngày 25/4/2005, Ted Engelmann trực tiếp trao lại bản nhật ký cho mẹ Đặng Thùy Trâm.

Còn Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xác nhận hai cuốn nhật ký được trả lại cho gia đình vào cuối tháng 4/2005.

Hãy thử hình dung khoảnh khắc ấy.

Một người mẹ đã mất con gái 35 năm trước.

Một người Mỹ mang theo những trang giấy của người con gái ấy.

Những trang giấy đã đi qua chiến tranh.

Đi qua đại dương.

Đi qua 35 năm.

Và cuối cùng nằm lại trong tay gia đình.

Không còn là tài liệu của chiến tranh.

Không còn là vật được một người lính nhặt được.

Nó trở về đúng nơi nó thuộc về:

gia đình Đặng Thùy Trâm.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về cuộc trao trả nhật ký tại Hà Nội năm 2005. Nhà xuất bản Hội Nhà văn ghi nhận Ted Engelmann trực tiếp trao bản nhật ký cho mẹ Đặng Thùy Trâm ngày 25/4/2005.

9. Người mẹ cuối cùng cũng được đọc những dòng con gái viết

Đặng Thùy Trâm hy sinh khi chưa đầy 28 tuổi.

Mẹ chị đã phải sống 35 năm mà không có những trang nhật ký cuối đời của con.

Có thể bà biết con gái mình đã chiến đấu.

Biết con gái mình là bác sĩ.

Biết con gái mình đã hy sinh.

Nhưng những cuốn sổ ấy chứa những điều khác.

Những điều rất riêng.

Những suy nghĩ của một cô gái.

Những nỗi nhớ.

Những niềm vui.

Những lúc tuyệt vọng.

Những ước mơ.

Những dòng chữ được viết bằng chính bàn tay của con gái bà.

Vì thế, hành trình trở về của hai cuốn nhật ký không chỉ là một câu chuyện văn hóa.

Đó trước hết là một câu chuyện gia đình.

Một người mẹ nhận lại tiếng nói của người con đã mất.

Sau 35 năm.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về bà Doãn Ngọc Trâm và gia đình trong hành trình tiếp nhận, lưu giữ nhật ký Đặng Thùy Trâm.

10. Từ hai cuốn sổ thành một cuốn sách

Sau khi trở về Việt Nam, hai cuốn nhật ký được biên tập và xuất bản.

Năm 2005, Nhật ký Đặng Thùy Trâm được phát hành.

Những dòng chữ vốn chỉ dành cho người viết giờ đây đến với đông đảo độc giả.

Người đọc bắt đầu biết đến Đặng Thùy Trâm không chỉ qua hồ sơ của một liệt sĩ.

Họ gặp một con người.

Một bác sĩ.

Một cô gái.

Một người con.

Một người yêu.

Một người đồng đội.

Và một người đã cố gắng sống sao cho xứng đáng với tuổi trẻ của mình.

Nhà xuất bản Hội Nhà văn cho biết cuốn sách nhanh chóng trở thành một hiện tượng xuất bản sau khi được đưa về Việt Nam.

Chú thích ảnh: Ảnh các ấn bản đầu tiên của “Nhật ký Đặng Thùy Trâm”, xuất bản năm 2005.

11. Những trang viết đi xa hơn biên giới Việt Nam

Câu chuyện không dừng lại ở Việt Nam.

Nhật ký được dịch và xuất bản ở nhiều nước.

Nó đến với những độc giả từng sống ở hai phía của cuộc chiến.

Có những người đọc để hiểu thêm về chiến tranh Việt Nam.

Có những người đọc để hiểu một cô gái.

Có những người đọc vì câu chuyện về hai người từng đứng ở hai phía nhưng cuối cùng gặp nhau qua những trang giấy.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận nhật ký sau đó được dịch ra nhiều thứ tiếng.

Đó là điều đặc biệt.

Một cuốn nhật ký được viết trong rừng Quảng Ngãi.

Được một người lính Mỹ giữ lại.

Trở về Hà Nội.

Rồi bước ra thế giới.

Những dòng chữ ấy đã đi xa hơn rất nhiều so với nơi người viết từng nghĩ.

Chú thích ảnh: Các ấn bản tiếng nước ngoài của nhật ký Đặng Thùy Trâm. Việc tác phẩm được dịch và phát hành ở nước ngoài được các nguồn tư liệu về hành trình của cuốn nhật ký ghi nhận.

12. Một câu chuyện không chỉ về chiến tranh

Điều khiến hành trình của hai cuốn nhật ký đặc biệt không nằm ở việc chúng “được tìm thấy”.

Mà ở những con người đã giữ chúng.

Đặng Thùy Trâm viết.

Whitehurst giữ.

Ted Engelmann giúp đưa thông tin về gia đình.

Gia đình đón nhận.

Các nhà xuất bản làm cho câu chuyện đến với độc giả.

Và hàng triệu người đọc tiếp tục giữ ký ức ấy.

Một cuốn nhật ký có thể bắt đầu từ một người.

Nhưng ký ức của nó có thể trở thành tài sản chung.

Đặc biệt khi nó nói về những điều vượt qua chiến tuyến:

nỗi nhớ gia đình, tình yêu, sự hy sinh, lòng nhân ái và khát vọng hòa bình.

Lời kết – 35 năm để một tiếng nói trở về

Ngày 20/6/1970, Đặng Thùy Trâm viết những dòng cuối cùng trong cuốn nhật ký của mình.

Hai ngày sau, chị hy sinh.

Có lẽ nếu biết trước số phận, chị cũng không thể tưởng tượng những trang giấy ấy sẽ đi xa đến đâu.

Chị không biết rằng một người lính Mỹ sẽ nhặt chúng.

Không biết rằng ông sẽ giữ chúng 35 năm.

Không biết rằng ông sẽ tìm gia đình chị.

Không biết rằng một ngày mẹ chị sẽ được cầm lại những dòng chữ của con gái.

Và càng không thể biết rằng hàng triệu người sau này sẽ đọc những gì chị viết.

Nhưng lịch sử đã đưa những điều ấy xảy ra.

Có một điều rất đáng suy nghĩ trong câu chuyện này.

Chiến tranh chia con người thành hai phía.

Nhưng những trang nhật ký đã làm điều ngược lại.

Nó khiến một người lính Mỹ nhìn thấy con người trong một người phụ nữ mà ông từng được xem là “đối phương”.

Nó khiến những người Việt Nam sau này nhìn thấy một người mẹ, một người con, một bác sĩ và một cô gái phía sau cái tên Đặng Thùy Trâm.

Nó khiến người đọc ở những đất nước khác hiểu rằng chiến tranh không chỉ có bản đồ và những con số.

Chiến tranh có những con người.

Có người yêu.

Có người nhớ mẹ.

Có người sợ hãi.

Có người hy vọng.

Có người hy sinh.

35 năm là một khoảng thời gian quá dài.

Một đứa trẻ năm 1970 có thể đã trở thành ông bà vào năm 2005.

Một thành phố có thể thay đổi.

Một đất nước có thể thay đổi.

Những người từng sống trong chiến tranh có thể già đi.

Nhưng hai cuốn sổ vẫn còn.

Những trang giấy đã vượt qua thời gian.

Và cuối cùng trở về.

Điều đẹp nhất trong câu chuyện này không phải là một khoảnh khắc chiến thắng.

Không có tiếng súng.

Không có lá cờ trên trận địa.

Không có một trận đánh được kể lại.

Chỉ có một người mẹ và những trang viết của người con gái đã mất.

Và một người từng đứng ở phía bên kia chiến tuyến đã góp phần đưa chúng trở về.

Đó là một câu chuyện rất khác về chiến tranh.

Một câu chuyện về ký ức.

Về lương tri.

Về con người.

Và về khả năng của con người trong việc vượt qua những ranh giới mà chiến tranh dựng lên.

Đặng Thùy Trâm đã hy sinh khi chưa đầy 28 tuổi.

Nhưng tiếng nói của chị không chết.

Nó nằm trong hai cuốn nhật ký.

Trong từng dòng chữ.

Trong những trang giấy đã ố màu.

Trong ký ức của gia đình.

Trong những người từng gặp chị.

Và trong những độc giả hôm nay.

Chúng ta đọc những dòng ấy không phải để ca ngợi chiến tranh.

Mà để hiểu chiến tranh đã lấy đi những gì.

Một người con.

Một người chị.

Một người bác sĩ.

Một cô gái đang ở tuổi đẹp nhất của cuộc đời.

Và rất nhiều những con người khác.

Chính vì thế, câu chuyện về hai cuốn nhật ký càng khiến chúng ta trân trọng hòa bình.

Bởi nếu không có chiến tranh, Đặng Thùy Trâm có thể đã sống một cuộc đời khác.

Có thể chị đã trở thành một bác sĩ trong một bệnh viện.

Có thể đã có một gia đình.

Có thể đã già đi.

Có thể đã viết thêm rất nhiều cuốn sổ.

Nhưng lịch sử đã không cho chị cơ hội ấy.

Chị chỉ có 27 năm.

Và hai cuốn nhật ký.

Ngày hôm nay, hai cuốn nhật ký ấy không còn “lưu lạc”.

Chúng đã trở về.

Nhưng câu chuyện của chúng vẫn tiếp tục.

Bởi mỗi khi một người mở sách và đọc những dòng Đặng Thùy Trâm viết giữa chiến trường, chị lại được sống thêm một lần trong ký ức của người đọc.

Đó có lẽ là cách đẹp nhất để một con người đã hy sinh được trở về.

Không phải bằng thân thể.

Mà bằng những điều họ đã nghĩ, đã yêu, đã tin và đã viết lại cho thế hệ sau.

Xin được biết ơn Đặng Thùy Trâm.

Xin được biết ơn gia đình đã giữ gìn ký ức về chị.

Và cũng xin ghi nhận hành động của Frederic Whitehurst – người đã giữ những cuốn nhật ký ấy suốt 35 năm và góp phần đưa chúng trở về với gia đình người đã viết ra chúng.

Bởi sau tất cả những mất mát của chiến tranh, điều còn lại đáng quý nhất vẫn là con người biết giữ gìn ký ức của một con người khác.

Và hai cuốn nhật ký Đặng Thùy Trâm đã làm được điều ấy.

35 năm lưu lạc.

35 năm chờ đợi.

Và cuối cùng – trở về.