HAI CUỐN NHẬT KÝ VÀ NGƯỜI CON GÁI Ở QUẢNG NGÃI

Có những kỷ vật chỉ là một vật nhỏ bé nằm im trong lòng bàn tay, nhưng cũng có những kỷ vật mang theo cả một đời người. Hai cuốn nhật ký của bác sĩ Đặng Thùy Trâm là một kỷ vật như thế. Hơn nửa thế kỷ trước, giữa chiến trường Quảng Ngãi khốc liệt, một người con gái Hà Nội đã cầm bút viết lại những ngày tháng mình sống, chiến đấu và chữa bệnh cho thương binh. Chị viết về chiến tranh, về đồng đội, về những người dân, về nỗi nhớ gia đình, về những mất mát và cả những phút yếu lòng của một cô gái trẻ. Người con gái ấy là Đặng Thùy Trâm. Và mảnh đất Quảng Ngãi đã lưu giữ những năm tháng đẹp nhất, đau thương nhất của tuổi trẻ chị.
Đặng Thùy Trâm sinh ngày 26 tháng 11 năm 1942, trong một gia đình trí thức có truyền thống ngành y. Sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Y khoa Hà Nội vào tháng 7 năm 1966, thay vì lựa chọn ở lại Hà Nội để giảng dạy hoặc làm việc tại một bệnh viện lớn, chị đã tình nguyện lên đường vào chiến trường miền Nam phục vụ cuộc kháng chiến chống Mỹ. Sau gần ba tháng hành quân gian khổ, tháng 3 năm 1967, người nữ bác sĩ trẻ đến chiến trường Quảng Ngãi và được phân công về huyện Đức Phổ, làm nhiệm vụ cứu chữa thương binh của lực lượng vũ trang huyện, nhân dân và du kích địa phương. Từ một cô gái Hà Nội quen với giảng đường đại học và cuộc sống của một sinh viên y khoa, Thùy Trâm bước vào một thế giới hoàn toàn khác: những cánh rừng, những con đường hành quân, những căn bệnh xá thiếu thốn thuốc men và những thương binh cần được cứu chữa giữa tiếng bom đạn. Ở nơi mà ranh giới giữa sự sống và cái chết đôi khi chỉ cách nhau trong gang tấc, chị vẫn ở lại và làm công việc của một người thầy thuốc.
Tháng 4 năm 1968, trong cuốn nhật ký của mình, Thùy Trâm ghi lại công việc cứu chữa thương binh trong điều kiện vô cùng thiếu thốn. Những trang viết ấy cho thấy phía sau hình ảnh một nữ bác sĩ kiên cường vẫn là một người phụ nữ có trái tim nhạy cảm trước nỗi đau của con người. Chị không chỉ chữa những vết thương trên cơ thể mà còn phải chứng kiến những người đồng đội đau đớn, những thương binh kiệt sức sau các trận đánh và những người có thể không còn cơ hội trở về. Bệnh xá không đứng ngoài chiến tranh; bệnh xá nằm ngay trong chiến tranh. Ngày 28 tháng 4 năm 1969, khu vực bệnh xá Đức Phổ bị đánh phá ác liệt. Để tiếp tục trụ bám và cứu chữa thương binh, Thùy Trâm cùng cán bộ, nhân viên bệnh xá chuyển cơ sở đến Hố Bầu Tây, thôn Nước Đang, xã Ba Trang, huyện Ba Tơ. Tại nơi ấy, chị tiếp tục công việc của mình. Có lẽ đối với một người bác sĩ, điều quan trọng nhất vẫn là cứu được một người đang nằm trước mặt mình, cho dù bên ngoài là bom đạn, cho dù chính mình cũng đang ở trong hiểm nguy.
Trong những năm tháng ở Quảng Ngãi, Thùy Trâm đã viết nhật ký. Hai cuốn nhật ký sau này trở thành một phần di sản đặc biệt của chị. Theo tư liệu của tỉnh Quảng Ngãi, những trang nhật ký còn lại ghi lại khoảng thời gian từ ngày 8 tháng 4 năm 1968 đến ngày 20 tháng 6 năm 1970, chỉ hai ngày trước khi chị hy sinh. Điều khiến những cuốn nhật ký ấy lay động người đọc không chỉ nằm ở việc chúng được viết giữa chiến tranh, mà còn bởi trong những trang giấy ấy có một Đặng Thùy Trâm rất con người. Chị có lý tưởng, có lòng yêu nước, có sự kiên cường, nhưng chị cũng có nỗi nhớ, có cô đơn, có những phút yếu lòng và có tình yêu thương sâu sắc dành cho đồng đội, người dân mà chị gặp trên chiến trường. Chính vì thế, những trang nhật ký không giống một bản báo cáo chiến tranh. Chúng giống như tiếng nói của một người trẻ đang sống giữa một thời đại khốc liệt và cố gắng ghi lại tất cả bằng trái tim của mình.
Ngày 20 tháng 6 năm 1970, những dòng nhật ký của Đặng Thùy Trâm dừng lại. Hai ngày sau, ngày 22 tháng 6 năm 1970, chị hy sinh tại khu vực Ba Tơ, Quảng Ngãi, sau khi lọt vào một ổ phục kích của đối phương trên đường đi kiếm thức ăn cho anh em thương binh. Khi ấy, chị mới 27 tuổi. Một người con gái mới ngoài hai mươi, một bác sĩ vừa bước qua tuổi thanh xuân, một cuộc đời còn rất nhiều điều chưa kịp hoàn thành đã nằm lại trên mảnh đất Quảng Ngãi. Nhưng những trang viết của chị thì không dừng lại ở đó. Chúng tiếp tục một hành trình mà có lẽ chính Thùy Trâm cũng không thể tưởng tượng được.
Sau khi chị hy sinh, hai cuốn nhật ký không lập tức trở về với gia đình. Năm 1970, Frederic Whitehurst, một cựu sĩ quan quân báo Mỹ, đã giữ lại những cuốn nhật ký thay vì để chúng bị tiêu hủy. Trong suốt nhiều thập kỷ, những trang viết ấy được lưu giữ trên đất Mỹ. Sau đó, với sự hỗ trợ của những người liên quan, gia đình Đặng Thùy Trâm được tìm thấy và hai cuốn nhật ký được đưa trở lại với người thân của chị vào năm 2005. Tôi luôn thấy đây là một trong những điều đặc biệt nhất trong câu chuyện về Đặng Thùy Trâm. Chiến tranh từng đặt những con người ở hai phía đối lập: một người là nữ bác sĩ Việt Nam đang cứu chữa thương binh, một người là sĩ quan quân báo Mỹ. Nhưng sau chiến tranh, chính một cuốn nhật ký lại trở thành chiếc cầu nối giữa họ. Whitehurst đã giữ những trang viết ấy suốt nhiều thập kỷ và tìm cách đưa chúng trở về với gia đình người đã viết ra chúng. Một kỷ vật nhỏ bé đã vượt qua hơn ba mươi năm, vượt qua biên giới và những khác biệt của một cuộc chiến để trở về với quê hương, với gia đình và với ký ức về người con gái đã viết nên nó.
Ngày nay, những địa điểm gắn với Đặng Thùy Trâm ở Quảng Ngãi đã trở thành những địa chỉ giáo dục truyền thống. Tại xóm Đồng Lớn, thôn Nước Đang, xã Ba Trang, nơi chị từng làm việc và hy sinh, vẫn còn di tích lưu niệm về người nữ bác sĩ. Bệnh xá Đặng Thùy Trâm tại thôn Nga Mân, xã Phổ Cường cũng là nơi lưu giữ những tư liệu và kỷ niệm về chị. Khi đứng trước những địa danh ấy, chúng ta không chỉ nhìn thấy một địa điểm gắn với lịch sử. Chúng ta đang đứng trên nơi từng có một con người thật sự sống, từng đi qua những con đường ấy, từng chữa bệnh cho thương binh, từng viết nhật ký trong những căn hầm, căn bệnh xá giữa rừng và cuối cùng gửi lại tuổi thanh xuân của mình trên chính mảnh đất này.
Tôi sinh ra khi chiến tranh đã lùi xa. Tôi chưa từng phải sống trong một bệnh xá dã chiến, chưa từng phải chữa một vết thương giữa bom đạn và cũng chưa từng phải lựa chọn giữa sự an toàn của bản thân với nhiệm vụ cứu một người khác. Vì thế, tôi không dám nói rằng mình có thể hiểu hết Đặng Thùy Trâm. Nhưng tôi có thể đọc những gì chị để lại, có thể tìm hiểu về nơi chị từng sống, có thể lắng nghe câu chuyện của những người từng biết chị và tự hỏi: một người trẻ hôm nay sẽ làm gì để xứng đáng với những năm tháng mà thế hệ trước đã đánh đổi? Có lẽ câu trả lời không nhất thiết phải là những điều lớn lao. Chúng ta không sống trong chiến tranh và không cần chứng minh lòng yêu nước bằng cách cầm súng ra chiến trường. Nhưng chúng ta có thể sống tử tế hơn, có trách nhiệm hơn với công việc của mình, biết trân trọng hòa bình, biết yêu quê hương, biết học tập và cống hiến. Quan trọng hơn, chúng ta cần nhớ rằng cuộc sống bình yên hôm nay được xây dựng từ sự hy sinh của rất nhiều người mà chúng ta không có cơ hội gặp mặt.
Nếu chỉ nhìn vào hai cuốn nhật ký, người ta có thể thấy đó là những quyển sổ đã cũ. Nhưng nếu biết câu chuyện phía sau, chúng ta sẽ hiểu rằng đó là những năm tháng tuổi trẻ của một con người. Là những ngày Thùy Trâm sống giữa chiến trường Quảng Ngãi, là những thương binh chị đã cứu chữa, là những đồng đội chị từng thương yêu, là những nỗi nhớ chị mang theo và là những suy nghĩ chị gửi lại trước khi cuộc đời dừng lại ở tuổi 27. Năm 2006, Chủ tịch nước Trần Đức Lương đã ký quyết định truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho liệt sĩ, bác sĩ Đặng Thùy Trâm, ghi nhận những thành tích đặc biệt xuất sắc của chị. Nhưng với tôi, điều khiến chị trở thành một biểu tượng không chỉ nằm ở danh hiệu ấy. Đó còn là việc sau hơn nửa thế kỷ, một cô gái đã hy sinh khi chưa đầy 28 tuổi vẫn có thể khiến những người trẻ hôm nay dừng lại, đọc từng trang nhật ký và tự hỏi về ý nghĩa của tuổi trẻ.
Đặng Thùy Trâm đã không sống một cuộc đời dài, nhưng chị đã sống một tuổi trẻ có ý nghĩa. Chị để lại cho chúng ta không chỉ một câu chuyện về chiến tranh, mà còn là câu chuyện về lý tưởng, lòng nhân ái, trách nhiệm và sự lựa chọn của một người trẻ trước thời đại của mình. Có lẽ đó chính là điều làm nên “thời hoa lửa”: không phải bởi chiến tranh đẹp, mà bởi giữa những năm tháng khốc liệt nhất vẫn có những con người giữ được lòng nhân ái, niềm tin và khát vọng sống có ích.
Hôm nay, khi chúng ta được ngồi trong những giảng đường bình yên, được tự do lựa chọn con đường tương lai, những trang nhật ký của Đặng Thùy Trâm vẫn còn ở đó như một lời nhắc rằng tuổi trẻ chỉ đến một lần. Điều quan trọng không phải chúng ta sống bao nhiêu năm, mà là chúng ta đã sống những năm tháng ấy như thế nào. Một cô gái Hà Nội đã đến Quảng Ngãi khi tuổi đời còn rất trẻ. Chị sống, làm việc, chiến đấu và hy sinh trên mảnh đất này. Những trang nhật ký của chị đã đi một hành trình dài để trở về, còn câu chuyện của chị thì vẫn tiếp tục được kể. Kể lại một câu chuyện – gìn giữ một ký ức – và tiếp nối một thế hệ. Có lẽ đó là cách thế hệ hôm nay có thể nói với Đặng Thùy Trâm và những người đã nằm lại: Chúng tôi vẫn nhớ.