HẢI ĐỘI HOÀNG SA – NHỮNG NGƯỜI RA BIỂN VÀ KHÔNG BIẾT NGÀY TRỞ VỀ

Từ hàng trăm năm trước, giữa biển Đông rộng lớn, có những người dân Việt Nam đã vượt sóng ra những vùng biển xa xôi để thực hiện những nhiệm vụ đặc biệt. Họ không phải những người lính hiện đại với tàu chiến lớn, cũng không có những thiết bị định vị như ngày nay. Phương tiện của họ chủ yếu là những chiếc thuyền gỗ, dụng cụ đi biển đơn sơ và kinh nghiệm được truyền lại qua nhiều thế hệ. Trong số những đoàn người ấy có những đội dân binh được triều đình tổ chức để ra khai thác, đo đạc, kiểm tra và thực hiện các công việc trên quần đảo Hoàng Sa. Họ được lịch sử biết đến với tên gọi Đội Hoàng Sa.

Vào thời các chúa Nguyễn, vùng biển đảo ngoài khơi miền Trung là một không gian rộng lớn nhưng đầy hiểm nguy. Những người đi biển phải đối mặt với sóng gió, bão tố, thiếu nước ngọt, thiếu lương thực và những vùng biển hoàn toàn xa lạ. Thế nhưng từ khoảng thế kỷ XVII, những đội dân binh từ vùng ven biển Quảng Ngãi đã được tổ chức để ra Hoàng Sa thực hiện nhiệm vụ. Trong sử liệu, họ thường được nhắc đến cùng Đội Bắc Hải, một lực lượng được tổ chức sau đó để thực hiện các hoạt động ở những vùng biển đảo phía Nam.

Những chuyến đi ấy không giống một chuyến ra khơi đánh cá thông thường. Người đi phải chuẩn bị từ rất sớm. Họ lựa chọn những người có kinh nghiệm đi biển, chuẩn bị lương thực, nước uống, dụng cụ và phương tiện cần thiết. Bởi chuyến đi kéo dài nhiều tháng, những người ra đảo phải tính toán rất kỹ lượng nước và thức ăn có thể mang theo. Một khi đã rời bờ, họ phải phụ thuộc rất nhiều vào thời tiết và khả năng của chính mình.

Điều đáng sợ nhất đối với những người đi biển ngày ấy chính là bão tố. Những chiếc thuyền gỗ nhỏ bé giữa biển khơi hoàn toàn không thể so sánh với sức mạnh của thiên nhiên. Khi biển nổi sóng, con thuyền có thể bị cuốn đi, hàng hóa có thể bị mất, người trên thuyền có thể gặp nguy hiểm bất cứ lúc nào. Nhưng dù biết rõ những hiểm nguy ấy, họ vẫn lên đường. Bởi nhiệm vụ của họ không thể chỉ hoàn thành khi biển yên và trời đẹp.

Sau nhiều ngày lênh đênh, những đoàn thuyền tìm đến vùng đảo, bãi đá và vùng biển mà ngày nay chúng ta gọi là Hoàng Sa. Tại đây, họ thực hiện nhiều công việc như khai thác sản vật, thu nhặt những vật dụng từ các tàu thuyền bị đắm, đo đạc, kiểm tra và thực hiện các nhiệm vụ theo lệnh của chính quyền. Những công việc ấy vừa phục vụ đời sống kinh tế, vừa giúp chính quyền có thông tin về những vùng biển đảo xa đất liền.

Đối với những người dân bình thường ở vùng biển Quảng Ngãi, việc được lựa chọn vào Đội Hoàng Sa chắc chắn là một nhiệm vụ đặc biệt. Họ phải tạm biệt gia đình trong khi không ai có thể chắc chắn ngày trở về. Những người vợ tiễn chồng, cha mẹ tiễn con, những đứa trẻ tiễn cha ra biển. Trong tâm thức của người dân, những chuyến đi ấy luôn gắn với sự may rủi của biển cả.

Chính vì thế, ở vùng ven biển Quảng Ngãi đã hình thành những nghi lễ và tập tục gắn với việc tiễn người đi Hoàng Sa. Một trong những nghi lễ được biết đến là lễ Khao lề thế lính Hoàng Sa, được người dân Lý Sơn lưu truyền qua nhiều thế hệ. Trong nghi lễ ấy, người dân làm những hình nhân, chuẩn bị các lễ vật và cầu mong cho những người ra biển được bình an. Nhưng sâu xa hơn, nghi lễ ấy còn thể hiện sự chuẩn bị tinh thần trước một chuyến đi mà khả năng trở về không bao giờ được bảo đảm.

Có một hình ảnh rất ám ảnh trong câu chuyện về những người lính Hoàng Sa: những chiếc chiếu được chuẩn bị cho người có thể không trở về. Theo truyền thống được lưu truyền ở Lý Sơn, trước những chuyến đi, gia đình có thể chuẩn bị những vật dụng mang ý nghĩa tiễn biệt. Nếu người đi không trở về, những vật ấy được xem như lời gửi lại của người thân. Điều đó cho thấy người dân ngày ấy hiểu rõ sự nguy hiểm của biển cả đến mức nào.

Nhưng dù biết hiểm nguy, những chuyến đi vẫn tiếp tục qua nhiều thế hệ. Từ đời này sang đời khác, những người dân vùng biển tiếp tục ra khơi. Họ mang theo kinh nghiệm đi biển của cha ông và thực hiện những nhiệm vụ được giao. Chính sự tiếp nối ấy đã tạo nên một truyền thống lâu dài gắn giữa cộng đồng cư dân ven biển với vùng biển đảo ngoài khơi.

Những tư liệu lịch sử còn lưu lại cho thấy hoạt động của Đội Hoàng Sa được chính quyền tổ chức và duy trì trong nhiều thời kỳ. Đặc biệt, dưới triều Nguyễn, việc quản lý và thực thi hoạt động tại Hoàng Sa được tổ chức có hệ thống hơn. Các hoạt động khảo sát, đo đạc, dựng bia, cắm mốc, vẽ bản đồ và quản lý vùng biển đảo được tiến hành. Những công việc ấy diễn ra trong bối cảnh phương tiện đi biển còn rất hạn chế, khiến mỗi chuyến đi đều đòi hỏi sự chuẩn bị và tổ chức nghiêm túc.

Đối với người hôm nay, những chuyến đi ấy có thể khó hình dung. Chúng ta có tàu hiện đại, máy định vị, điện thoại và dự báo thời tiết. Nhưng những người đi Hoàng Sa nhiều thế kỷ trước không có những thứ ấy. Họ phải dựa vào kinh nghiệm về gió mùa, dòng nước, vị trí các đảo và khả năng quan sát thiên nhiên. Chỉ một sai lầm trong hành trình cũng có thể khiến con thuyền mất phương hướng giữa biển.

Có những người trở về.

Nhưng cũng có những người mãi mãi nằm lại giữa biển khơi.

Tên tuổi của rất nhiều người trong số họ không được lịch sử ghi lại đầy đủ. Họ không có những bức tượng lớn, không có những chiến công được kể chi tiết trong sách vở. Nhưng sự hiện diện của họ được lưu giữ trong ký ức cộng đồng, trong gia phả, trong những câu chuyện được truyền từ đời này sang đời khác và trong những nghi lễ tưởng niệm ở Lý Sơn.

Ngày nay, khi đến huyện đảo Lý Sơn, người ta vẫn có thể tìm thấy những dấu tích văn hóa gắn với Đội Hoàng Sa. Nhà trưng bày Hải đội Hoàng Sa kiêm quản Bắc Hải, các di tích và lễ hội truyền thống tại địa phương đã trở thành những nơi giúp thế hệ sau tìm hiểu về lịch sử biển đảo. Những câu chuyện về người đi Hoàng Sa không chỉ là chuyện của một vùng quê miền Trung mà đã trở thành một phần của ký ức lịch sử Việt Nam về quá trình khai thác, xác lập và thực thi quản lý tại các vùng biển đảo.

Điều đặc biệt trong câu chuyện này là những người đi Hoàng Sa phần lớn xuất thân từ nhân dân. Họ không phải những nhân vật quyền lực. Họ là những người dân biển quen với sóng nước, những người được giao một nhiệm vụ đặc biệt rồi lên đường bằng những phương tiện rất thô sơ. Chính vì vậy, câu chuyện của họ mang một vẻ đẹp rất khác. Đó là vẻ đẹp của những con người bình dị nhưng dám đi đến nơi mà ngay cả những người có kinh nghiệm cũng biết là đầy hiểm nguy.

Họ ra biển không biết ngày trở về.

Nhưng họ vẫn đi.

Bởi đối với họ, biển không chỉ là nơi kiếm sống. Biển còn là một phần không gian mà cha ông đã đi qua, khai thác và để lại dấu tích. Mỗi chuyến đi vì thế vừa là một nhiệm vụ, vừa là sự tiếp nối của một truyền thống đã tồn tại qua nhiều thế hệ.

Hôm nay, Lý Sơn đã trở thành một huyện đảo bình yên. Những chiếc thuyền hiện đại ngày ngày ra khơi, cuộc sống của người dân đã có nhiều thay đổi. Nhưng những nghi lễ tưởng niệm Đội Hoàng Sa vẫn được duy trì. Trong những ngày lễ, người dân lại nhắc về những người đã ra biển từ hàng trăm năm trước. Những cái tên có thể đã bị thời gian xóa mờ, nhưng câu chuyện thì vẫn còn.

Và có lẽ điều xúc động nhất khi nghe câu chuyện về Đội Hoàng Sa không nằm ở những con số hay những tư liệu khô khan. Đó là hình ảnh một người con rời quê, một người chồng rời vợ, một người cha rời con để bước lên chiếc thuyền nhỏ giữa biển khơi. Người ở lại biết chuyến đi ấy nguy hiểm, nhưng vẫn tiễn họ ra biển. Người ra đi biết mình có thể không trở về, nhưng vẫn lên đường.

Họ không biết ngày trở về, nhưng họ biết mình phải đi.

Nhiều thế hệ đã trôi qua, biển vẫn tiếp tục những con sóng như ngày nào. Những chiếc thuyền gỗ năm xưa đã không còn, những người từng đi Hoàng Sa cũng đã trở về với đất mẹ hoặc nằm lại giữa biển. Nhưng câu chuyện của họ vẫn sống trong ký ức của người dân Lý Sơn và trong lịch sử dân tộc.

Đó là câu chuyện về những con người bình dị đã vượt qua biển cả bằng những phương tiện đơn sơ, mang theo trách nhiệm với quê hương và để lại một dấu ấn sâu đậm trong lịch sử Việt Nam.