Hai mươi buổi sáng tạc nên một bảo vật quốc gia

Tháng 5 năm 1946, mỗi buổi sáng tại Bắc Bộ phủ đều bắt đầu rất sớm. Khi Hà Nội vừa thức giấc, một nữ nghệ sĩ trẻ mang đất sét và dụng cụ điêu khắc đến phòng làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Bà tên là Nguyễn Thị Kim, khi ấy mới 28 tuổi.

Trước mặt bà không phải một người mẫu có thể ngồi bất động hàng giờ. Chủ tịch nước vẫn phải đọc tài liệu, trao đổi công việc và giải quyết những vấn đề cấp bách của một quốc gia vừa giành được độc lập. Nguyễn Thị Kim chỉ có khoảng hai tiếng mỗi ngày, từ 6 giờ đến 8 giờ sáng, để quan sát rồi đưa hình ảnh Người vào từng nắm đất.

Công việc ấy kéo dài hơn hai mươi ngày.

Nguyễn Thị Kim sinh ngày 10 tháng 12 năm 1917 tại Hà Nội. Bà theo học khóa 1939–1944 của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương và trở thành nữ sinh Việt Nam đầu tiên, đồng thời là người phụ nữ duy nhất lúc bấy giờ, được đào tạo chính quy về điêu khắc tại trường.

Điêu khắc vốn là lĩnh vực đòi hỏi nhiều sức lực. Người nghệ sĩ phải nhào đất, đục đá, làm khuôn và đổ tượng. Trong xã hội đầu thế kỷ XX, việc một phụ nữ lựa chọn nghề này đã là điều khác thường. Nhưng Nguyễn Thị Kim không chỉ bước vào nghề; bà còn trở thành một trong những người mở đường cho điêu khắc nữ Việt Nam.

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, bà cùng chồng là họa sĩ Phạm Văn Đôn tham gia Hội Văn hóa Cứu quốc. Hai người làm việc trong Ban biên tập tạp chí Tiên Phong, cơ quan ngôn luận của hội. Nghệ thuật lúc này không còn chỉ để trưng bày trong những phòng khách thuộc địa. Nó được kỳ vọng ghi lại diện mạo và tinh thần của một đất nước vừa giành quyền tự quyết.

Để chuẩn bị cho Triển lãm Mỹ thuật Tháng Tám năm 1946, Hội Văn hóa Cứu quốc cử ba nghệ sĩ đến Bắc Bộ phủ sáng tác chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tô Ngọc Vân và Nguyễn Đỗ Cung thực hiện tranh vẽ, còn Nguyễn Thị Kim đảm nhận việc nặn tượng.

Đây là lần đầu tiên một nhà điêu khắc Việt Nam được trực tiếp tạc tượng Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Nguyễn Thị Kim không chọn cách thể hiện một lãnh tụ trong tư thế nghi lễ. Bà quan sát Người giữa công việc thường ngày: đầu hơi cúi, ánh mắt tập trung, khuôn mặt mang vẻ suy tư. Đó là năm 1946, khi chính quyền cách mạng còn rất non trẻ. Nạn đói vừa đi qua, ngân khố gần như trống rỗng, quân đội nước ngoài hiện diện trên lãnh thổ và nguy cơ chiến tranh ngày một đến gần.

Bởi vậy, vẻ trầm tư trên pho tượng không đơn thuần là một lựa chọn thẩm mỹ. Nó phản ánh sức nặng công việc mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đang gánh vác trong thời điểm vận mệnh đất nước được ví như “ngàn cân treo sợi tóc”.

Trong hơn hai mươi buổi sáng, bà Kim vừa làm vừa sửa. Đất sét mềm cho phép người nghệ sĩ liên tục thêm vào, bớt đi hoặc vuốt lại một đường nét. Nhưng điều khó nhất không phải tạo ra một khuôn mặt giống về hình thức. Bà muốn giữ được sự giản dị và thần thái của con người đang ngồi trước mình.

Sau khi tượng đất hoàn thành, tác phẩm được chuyển sang chất liệu thạch cao. Từ mẫu này, gia đình nữ nghệ sĩ về sau cho đúc một bản bằng đồng.

Cuối năm 1946, Toàn quốc kháng chiến bùng nổ. Nguyễn Thị Kim cùng chồng rời Hà Nội lên chiến khu Việt Bắc. Pho tượng thạch cao không thể mang theo trong những cuộc sơ tán liên tục nên được gửi lại nhà người thân tại làng Xuân Canh, huyện Đông Anh.

Trong điều kiện chiến tranh, một pho tượng bằng thạch cao rất dễ bị vỡ hoặc hư hỏng vì ẩm mốc. Gia đình đã cất giấu tác phẩm trong nhà thờ tổ, âm thầm bảo vệ nó suốt những năm kháng chiến. Nhờ vậy, dấu tích của hơn hai mươi buổi sáng tại Bắc Bộ phủ không bị mất đi giữa bom đạn.

Ở Việt Bắc, Nguyễn Thị Kim tiếp tục sáng tác. Bà ghi lại hình ảnh bộ đội, dân công và những người phụ nữ trong kháng chiến. Nghệ thuật của bà rời khỏi giảng đường để đến với những con người đang trực tiếp làm nên lịch sử.

Sau ngày hòa bình lập lại ở miền Bắc, vợ chồng bà trở về Hà Nội. Năm 1959, khi Bảo tàng Cách mạng Việt Nam được thành lập, gia đình quyết định trao tặng pho tượng đồng cho bảo tàng. Tác phẩm hiện thuộc sưu tập của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, cao khoảng 45 cm và nặng 17 kg.

Năm 2000, Nguyễn Thị Kim được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật cho cụm tác phẩm gồm tượng Chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, phù điêu Hạnh phúc, tượng Chân dung cháu gái, tượng gỗ Nữ du kích và phù điêu Mười một cô tự vệ thành phố Huế.

Bà qua đời ngày 1 tháng 12 năm 2011, chỉ ít ngày trước sinh nhật lần thứ 94.

Ngày 30 tháng 1 năm 2023, Thủ tướng Chính phủ ký quyết định công nhận tượng Chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1946 là bảo vật quốc gia. Từ một khối đất được tạo hình trong căn phòng làm việc tại Bắc Bộ phủ, tác phẩm đã vượt qua chiến tranh, những lần sơ tán và hơn ba phần tư thế kỷ để trở thành một phần di sản của đất nước.

Pho tượng cũng lưu giữ câu chuyện về một người phụ nữ dám bước vào lĩnh vực gần như chỉ dành cho nam giới. Nguyễn Thị Kim không cầm súng trên chiến trường, nhưng bằng đôi tay của mình, bà đã giữ lại cho hậu thế một khoảnh khắc đặc biệt: hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh lặng lẽ làm việc giữa những ngày đầu gian khó của nước Việt Nam độc lập.