Hai mươi con người giữ tuyến phòng dịch giữa những năm kháng chiến

Trong ký ức về những năm đầu của nước Việt Nam độc lập, người ta thường nhớ đến các đoàn quân ra trận, những cuộc hành quân xuyên rừng và những chiến sĩ chiến đấu trên từng con đường, góc phố. Nhưng cùng lúc ấy, đất nước còn phải đối mặt với một kẻ thù khác không phát ra tiếng súng: dịch bệnh.

Sau nạn đói khủng khiếp năm 1945, đời sống nhân dân vô cùng khó khăn. Nguồn nước nhiều nơi không bảo đảm, điều kiện vệ sinh thiếu thốn, thuốc men khan hiếm, còn hệ thống y tế của chính quyền cách mạng vừa mới hình thành. Những bệnh như tả, thương hàn, đậu mùa và dại có thể lan rộng, đe dọa cả vùng dân cư và các đơn vị bộ đội. Trong hoàn cảnh ấy, bảo vệ sức khỏe nhân dân cũng chính là bảo vệ sức mạnh của đất nước.

Một trong những người đứng trên mặt trận đặc biệt đó là bác sĩ Hoàng Tích Trí.

Ông sinh ngày 5 tháng 8 năm 1903, nguyên quán tại làng Phù Lưu, Bắc Ninh và sinh trưởng ở làng Đông Ngạc, vùng Từ Liêm, Hà Nội. Sau khi theo học ngành y, ông lựa chọn chuyên sâu về vi trùng học, một lĩnh vực còn rất mới mẻ ở Việt Nam lúc bấy giờ. Trước Cách mạng Tháng Tám, ông công tác tại Viện Pasteur Hà Nội, tham gia nghiên cứu nhiều bệnh truyền nhiễm phổ biến và nguy hiểm.

Đối với một bác sĩ vi trùng học, kẻ thù thường không thể nhìn thấy bằng mắt thường. Nó ẩn trong giọt nước, thực phẩm, vết thương hay cơ thể của vật trung gian truyền bệnh. Muốn chiến thắng nó, người thầy thuốc không chỉ cần kiến thức mà còn cần sự kiên trì, chính xác và khả năng tổ chức phòng bệnh trên quy mô lớn.

Tháng 7 năm 1945, khi vận mệnh dân tộc đứng trước một bước ngoặt lớn, bác sĩ Hoàng Tích Trí là một trong những đại biểu từ Hà Nội lên Tân Trào tham dự Quốc dân Đại hội. Từ phòng nghiên cứu, ông bước vào công việc chung của đất nước với niềm tin rằng tri thức y học phải được dùng để phục vụ nhân dân.

Cách mạng Tháng Tám thành công, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời nhưng nền độc lập còn hết sức non trẻ. Bộ trưởng Bộ Y tế Phạm Ngọc Thạch đang công tác ở Nam Bộ, trong khi công việc tổ chức ngành y không thể chậm trễ. Ngày 13 tháng 9 năm 1945, Chính phủ lâm thời ban hành Sắc lệnh số 33, cử bác sĩ Hoàng Tích Trí giữ chức Thứ trưởng Bộ Y tế. Sau đó, ông trở thành Bộ trưởng Bộ Y tế và đảm nhiệm trọng trách này trong nhiều năm.

Khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ, nhiều cơ quan phải rời thành phố, chuyển lên vùng tự do hoặc phân tán về nông thôn. Ngành y tế cũng bước vào một cuộc chuyển dịch đầy gian nan. Những phòng thí nghiệm vốn cần máy móc chính xác, điện, nước sạch và nhiều loại hóa chất nay phải hoạt động trong nhà dân, giữa điều kiện thiếu thốn của chiến khu.

Viện Vi trùng học do bác sĩ Hoàng Tích Trí phụ trách khi ấy chỉ có khoảng 20 cán bộ. Hai mươi con người phải đảm nhận một nhiệm vụ tưởng như vượt quá khả năng: duy trì nghiên cứu, tổ chức phòng dịch và sản xuất vaccine phục vụ nhân dân cùng bộ đội.

Không có những phòng thí nghiệm hiện đại, họ phải tận dụng những gì có thể tìm được. Mỗi dụng cụ đều cần được giữ gìn; mỗi mẻ vaccine đều đòi hỏi sự cẩn trọng cao độ. Trong nghiên cứu vi sinh, một sai sót nhỏ về nhiệt độ, vệ sinh hay quy trình cũng có thể làm hỏng toàn bộ thành quả. Giữa chiến tranh, thất bại của một mẻ sản xuất còn đồng nghĩa với việc nhiều người không có thuốc phòng bệnh đúng lúc.

Dưới sự chỉ đạo của bác sĩ Hoàng Tích Trí, tập thể Viện Vi trùng học đã sản xuất được vaccine phòng bệnh đậu mùa, tả và thương hàn, phục vụ công tác phòng bệnh cho nhân dân và bộ đội tại vùng đồng bằng Bắc Bộ. Viện cũng tham gia sản xuất vaccine phòng bệnh dại. Đó là một thành tựu đặc biệt nếu nhìn vào số cán bộ ít ỏi và điều kiện làm việc lúc bấy giờ.

Những lọ vaccine không trực tiếp xuất hiện trong các bản tin chiến thắng. Chúng được chuyển tới đơn vị, bệnh xá và địa phương, lặng lẽ bảo vệ những người có nguy cơ mắc bệnh. Mỗi trường hợp được phòng ngừa là thêm một người dân giữ được sức lao động, thêm một chiến sĩ có thể tiếp tục làm nhiệm vụ và thêm một gia đình tránh được mất mát.

Bác sĩ Hoàng Tích Trí không chỉ điều hành công việc từ một nơi an toàn. Trong khoảng năm 1949–1950, ông vượt qua khu vực phòng tuyến của đối phương trên đường số 6, đoạn qua Hòa Bình, để khảo sát sức khỏe nhân dân ở Liên khu III và Liên khu IV, đồng thời củng cố mạng lưới y tế tại các địa phương. Hành trình ấy cho thấy một người làm công tác y tế thời chiến không thể chỉ hiểu bệnh qua báo cáo. Muốn xây dựng được biện pháp phòng dịch phù hợp, ông phải đến tận nơi, nhìn thấy điều kiện sống của nhân dân và những khó khăn của cán bộ y tế cơ sở.

Sau khi miền Bắc được giải phóng, bác sĩ Hoàng Tích Trí trở về Hà Nội, tiếp tục đảm nhiệm cương vị Bộ trưởng Bộ Y tế và phụ trách giảng dạy vi sinh vật học tại Trường Đại học Y Dược Hà Nội. Năm 1955, ông được công nhận là một trong những giáo sư đầu tiên của ngành y dược nước ta. Công việc của ông không chỉ giải quyết những yêu cầu cấp bách trước mắt mà còn góp phần đặt nền móng cho vi sinh học, dịch tễ học và y học dự phòng Việt Nam.

Ông qua đời ngày 21 tháng 11 năm 1958, khi mới 55 tuổi. Cuộc đời không dài, nhưng phần lớn thời gian làm nghề của ông gắn với một đất nước phải chống chọi đồng thời với chiến tranh, đói nghèo và bệnh tật.

Câu chuyện của bác sĩ Hoàng Tích Trí nhắc chúng ta rằng một dân tộc bảo vệ độc lập không chỉ bằng vũ khí. Đất nước còn được bảo vệ bằng những người giữ cho nguồn nước không mang mầm bệnh, những cán bộ đưa vaccine đến vùng xa và những nhà khoa học âm thầm làm việc bên kính hiển vi.

Giữa chiến khu, khoảng 20 cán bộ y tế đã tạo nên một tuyến phòng thủ vô hình. Họ không nghe tiếng đạn nổ khi chiến thắng một vi khuẩn, cũng không nhìn thấy lá cờ được kéo lên sau mỗi đợt phòng dịch thành công. Nhưng nhờ công việc bền bỉ ấy, biết bao sinh mạng đã được bảo vệ và sức mạnh của hậu phương được giữ vững.

Đó cũng là một phần của lịch sử thời hoa lửa: lịch sử được viết không chỉ bằng những chiến công vang dội, mà còn bằng từng lọ vaccine nhỏ bé được làm ra giữa những năm tháng gian khó.