“Hai người con – hai nỗi đau: Người mẹ bên bốt Phùng trong những năm kháng chiến chống Pháp”

Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, Đan Phượng (Hà Đông, nay thuộc thành phố Hà Nội) là địa bàn có vị trí quan trọng ở phía Tây Thủ đô. Quân Pháp xây dựng hệ thống đồn bốt, tổ chức càn quét nhằm kiểm soát địa bàn và bảo vệ tuyến phòng thủ quanh Hà Nội. Giữa hoàn cảnh ấy, Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Thìn (1904–1988), quê làng Hạnh Đàn, xã Tân Lập, huyện Đan Phượng, đã trải qua những mất mát lớn lao khi hai người con trai lần lượt hy sinh trong kháng chiến chống Pháp. Câu chuyện về Mẹ được Báo Quân đội nhân dân ghi lại qua lời kể của người con gái út Nguyễn Thị Phúc.

1. Người mẹ tần tảo giữa vùng quê kháng chiến

Mẹ Nguyễn Thị Thìn sinh ra và lớn lên trong một gia đình lao động ở làng Hạnh Đàn. Cuộc sống của Mẹ gắn với ruộng đồng và nghề dệt vải. Mẹ cùng chồng làm lụng, nuôi bốn người con khôn lớn.

Sau khi thực dân Pháp quay trở lại xâm lược, Đan Phượng trở thành một trong những địa bàn bị quân Pháp kiểm soát và lập nhiều đồn bốt. Theo tư liệu của Thành ủy Hà Nội, trong kháng chiến chống Pháp, địch từng lập hệ thống đồn bốt dày đặc ở Đan Phượng, thường xuyên tổ chức càn quét, đánh phá nhằm bình định địa bàn và tạo vành đai bảo vệ Hà Nội.

Trong hoàn cảnh ấy, những người con của Mẹ đã tham gia hoạt động cách mạng.

Người con cả Nguyễn Đạt Lư (1926–1949) là một thanh niên có học, thông thạo tiếng Pháp. Để hoạt động bí mật, ông sử dụng vỏ bọc của một người thợ gò thiếc ở phố Hàng Mắm, Hà Nội. Đây là hình thức hoạt động đặc trưng của lực lượng cách mạng trong vùng địch kiểm soát: cán bộ phải giữ bí mật thân phận, tận dụng nghề nghiệp và đời sống dân sự để gây dựng cơ sở, liên lạc và hoạt động.

2. Năm 1949 – người con cả hy sinh tại bốt Phùng

Năm 1949, Nguyễn Đạt Lư bị địch bắt và đưa về bốt Phùng, một cứ điểm quan trọng của quân Pháp tại Đan Phượng.

Theo Báo Quân đội nhân dân, trong thời gian bị giam giữ và tra khảo, ông Lư vẫn giữ vững khí tiết. Trước khi hy sinh, ông còn động viên đồng đội giữ vững bản lĩnh. Sau đó, người thanh niên 23 tuổi đã anh dũng hy sinh.

Tin con trai hy sinh là cú sốc lớn đối với Mẹ Thìn.

Nhưng thay vì chỉ khóc thương, Mẹ đã cùng người bác ruột thuê thợ khắc một tấm bia đá nhỏ, rồi tìm cách lên tận bốt Phùng để đánh dấu nơi chôn cất con. Mẹ mang trong lòng một niềm hy vọng giản dị: khi đất nước hòa bình, Mẹ sẽ trở lại tìm và đưa hài cốt con về quê nhà.

Đó là một hành động tưởng như bình thường nhưng trong hoàn cảnh bốt Phùng nằm dưới sự kiểm soát của quân Pháp, việc tiếp cận nơi chôn cất người chiến sĩ cách mạng là vô cùng nguy hiểm.

Điều đặc biệt là ước nguyện ấy phải mất hơn nửa thế kỷ mới trở thành hiện thực. Năm 2012, sau 63 năm, hài cốt của liệt sĩ Nguyễn Đạt Lư mới được con cháu tìm thấy dưới một vườn chuối và đưa về nghĩa trang quê nhà.

3. Năm 1950 – người con thứ hai tiếp tục ngã xuống

Nỗi đau chưa kịp nguôi thì đúng một năm sau, Mẹ Thìn lại mất thêm một người con.

Người con thứ hai, Nguyễn Đạt Linh (1929–1950), là tiểu đội trưởng. Khi ấy, anh đang chuẩn bị lập gia đình. Mẹ đã sắm sửa đồ cưới, chuẩn bị cho ngày vui của con.

Nhưng chiến tranh đã không cho gia đình Mẹ có được ngày vui ấy.

Trong một trận càn quét của quân Pháp vào ngày mồng 2 tháng 9 âm lịch năm 1950, lực lượng địch truy lùng các chiến sĩ cách mạng. Nguyễn Đạt Linh đã đưa đồng đội bị thương và một liên lạc viên nhỏ tuổi xuống hầm trú ẩn an toàn. Anh là người xuống sau cùng để bảo vệ đồng đội. Khi quân địch phát hiện và lùng sục đến nơi, anh đã dùng lựu đạn tự sát để không rơi vào tay địch.

Chi tiết này cho thấy một phẩm chất nổi bật của người chiến sĩ thời kỳ đó: đặt sự an toàn của đồng đội lên trên tính mạng bản thân.

Đối với Mẹ Thìn, đó lại là một lần mất con.

Chỉ trong vòng hai năm, từ 1949 đến 1950, hai người con trai – những chỗ dựa lớn của gia đình – lần lượt hy sinh.

4. Bốt Phùng – một địa danh gắn với cuộc kháng chiến ở Đan Phượng

Câu chuyện của Mẹ Thìn cần được đặt trong bối cảnh chiến trường Đan Phượng lúc bấy giờ.

Bốt Phùng là một trong những cứ điểm quân sự của quân Pháp. Lực lượng du kích địa phương thường xuyên tổ chức các hoạt động chống địch. Báo Quân đội nhân dân từng ghi nhận các đội du kích ở khu vực Đan Phượng đã tổ chức quấy rối, tập kích và chiến đấu chống quân Pháp đóng tại bốt Phùng, bốt Lai Xá cùng nhiều vị trí khác.

Đến năm 1954, khi chiến cuộc chuyển biến có lợi cho lực lượng kháng chiến, bộ đội và du kích Đan Phượng liên tiếp tiến công các vị trí của địch. Sau khi Hiệp định Genève được ký kết, quân Pháp lần lượt rút khỏi nhiều đồn bốt.

Ngày 7-8-1954, quân Pháp rút khỏi bốt Phùng; bộ đội, du kích và nhân dân tiến vào chiếm đồn Phùng và quận lỵ, đánh dấu việc Đan Phượng hoàn toàn được giải phóng.

Như vậy, bốt Phùng không chỉ là nơi gắn với sự hy sinh của hai người con Mẹ Thìn, mà còn là một địa danh tiêu biểu cho cuộc đấu tranh kéo dài của quân và dân Đan Phượng trong kháng chiến chống Pháp 1946–1954.

Những bộ đồ cưới không bao giờ được sử dụng

Một trong những chi tiết xúc động nhất trong hồi ức của người con gái út Nguyễn Thị Phúc là hình ảnh Mẹ Thìn sau khi Nguyễn Đạt Linh hy sinh.

Những món đồ cưới Mẹ đã chuẩn bị cho con trai vẫn còn đó. Người con trai sắp cưới vợ đã không trở về.

Theo lời kể được Báo Quân đội nhân dân ghi lại, Mẹ nhiều lần đem những món đồ ấy ra phơi, vuốt ve từng nếp vải. Đó không chỉ là những vật dụng chuẩn bị cho một đám cưới; chúng trở thành kỷ vật cuối cùng của một người mẹ dành cho người con đã hy sinh.

Qua hình ảnh ấy, có thể thấy chiến tranh đã lấy đi của Mẹ không chỉ những người con mà còn cả những niềm vui bình dị nhất của một gia đình.

Mẹ không thể tổ chức đám cưới cho con. Mẹ cũng không thể đón người con cả trở về. Hai người con đã nằm lại trong những năm tháng mà quê hương vẫn còn dưới sự kiểm soát của quân Pháp.