HAI NGƯỜI TRÍ THỨC VÀ MỘT CUỘC GẶP LÀM THAY ĐỔI LỊCH SỬ

Có những cuộc gặp chỉ diễn ra trong một khoảng thời gian rất ngắn, nhưng lại mở ra một chặng đường dài của lịch sử.

Tháng 6 năm 1940, tại Côn Minh, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc, ba người gặp nhau: Nguyễn Ái Quốc, Võ Nguyên Giáp và Phạm Văn Đồng.

Khi ấy, chưa ai có thể biết rằng cuộc gặp này sẽ dẫn tới những sự kiện lớn của lịch sử Việt Nam trong những năm tiếp theo.

Nguyễn Ái Quốc đã trải qua gần ba mươi năm hoạt động ở nước ngoài.

Phạm Văn Đồng khi ấy là một nhà cách mạng trẻ, đã từng gặp Nguyễn Ái Quốc từ trước trong thời gian hoạt động ở Quảng Châu.

Còn Võ Nguyên Giáp là một trí thức trẻ, từng học luật, dạy học và hoạt động báo chí. Ông đã tham gia phong trào cách mạng từ rất sớm, từng bị thực dân Pháp bắt giam và sau đó tiếp tục hoạt động chính trị, viết báo và giảng dạy.

Hai người – Võ Nguyên Giáp và Phạm Văn Đồng – được Xứ ủy Bắc Kỳ cử sang Trung Quốc vào năm 1940. Tại Côn Minh, họ chờ gặp một người mà Võ Nguyên Giáp đã biết đến từ nhiều năm trước qua những câu chuyện về người thanh niên Nguyễn Ái Quốc đã ra đi tìm đường cứu nước.

Cuộc gặp diễn ra tại công viên Thúy Hồ ở Côn Minh vào đầu tháng 6 năm 1940.

Theo Hồ Chí Minh – Biên niên tiểu sử, Nguyễn Ái Quốc khi ấy mang bí danh Vương. Người gặp Phạm Văn Đồng và Võ Nguyên Giáp, hỏi thăm tình hình trong nước, những khó khăn trên đường đi, phong trào Mặt trận Dân chủ và hoạt động báo chí.

Đối với Võ Nguyên Giáp, đây là lần đầu tiên ông trực tiếp gặp Nguyễn Ái Quốc.

Trong hồi ức sau này, Võ Nguyên Giáp kể rằng ấn tượng đầu tiên của ông về Nguyễn Ái Quốc là một con người nhanh nhẹn, linh hoạt, giản dị và gần gũi. Ông cũng nhớ rằng dù Nguyễn Ái Quốc đã xa Việt Nam nhiều năm, giọng nói vẫn mang âm sắc miền Trung.

Phạm Văn Đồng thì khác.

Ông đã từng gặp Nguyễn Ái Quốc trước đó ở Quảng Châu, nên cuộc gặp tại Côn Minh không phải lần đầu tiên giữa hai người.

Sự khác biệt ấy khiến cuộc gặp càng đáng chú ý.

Một người đã biết Nguyễn Ái Quốc từ trước.

Một người lần đầu được trực tiếp gặp nhà cách mạng mà mình từng nghe danh.

Nhưng cả Võ Nguyên Giáp và Phạm Văn Đồng đều đứng trước cùng một nhiệm vụ: tìm cách trở về Việt Nam và tham gia trực tiếp vào phong trào cách mạng trong nước.

Nguyễn Ái Quốc lúc ấy đang đặc biệt quan tâm đến việc chuẩn bị lực lượng cho một giai đoạn mới.

Tình hình thế giới đang biến động rất nhanh.

Chiến tranh thế giới thứ hai đã bùng nổ.

Ngày 22/6/1940, nước Pháp đầu hàng Đức.

Đối với Nguyễn Ái Quốc, sự kiện này tạo ra một khả năng mới cho cách mạng Việt Nam.

Theo các tài liệu lịch sử, Người nhận định đây là một thời cơ thuận lợi và chủ trương phải tìm mọi cách trở về nước để trực tiếp lãnh đạo phong trào.

Nhưng trước khi trở về, những người cách mạng cần được chuẩn bị.

Nguyễn Ái Quốc giới thiệu Phạm Văn Đồng và Võ Nguyên Giáp đi học tại một trường quân sự của Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Trước khi hai người lên đường, Người căn dặn phải cố gắng học thêm về quân sự.

Đây là một chi tiết đặc biệt quan trọng đối với Võ Nguyên Giáp.

Cho đến lúc đó, ông chủ yếu được biết đến như một trí thức, nhà giáo và nhà báo.

Ông không phải một sĩ quan quân đội được đào tạo chính quy.

Nhưng từ đây, quân sự bắt đầu trở thành một lĩnh vực mà ông phải đặc biệt quan tâm.

Có thể nói, đây là một trong những bước chuyển quan trọng trong cuộc đời Võ Nguyên Giáp: từ một trí thức hoạt động chính trị sang một người chuẩn bị bước vào con đường tổ chức và chỉ huy lực lượng vũ trang.

Tuy nhiên, tình hình quốc tế tiếp tục thay đổi nhanh chóng.

Sau khi Pháp đầu hàng, Nguyễn Ái Quốc nhận thấy việc trở về nước cần được ưu tiên.

Phạm Văn Đồng và Võ Nguyên Giáp khi ấy đang trên đường chờ đi tiếp.

Người điện cho hai ông, yêu cầu không đi Diên An nữa mà chờ tại Quế Lâm để tìm cách về nước.

Hai người tiếp tục chờ đợi.

Nhưng “về nước” trong hoàn cảnh ấy không phải là một chuyến đi bình thường.

Biên giới bị kiểm soát.

Tình hình chính trị ở Trung Quốc phức tạp.

Các lực lượng quân sự hoạt động trên nhiều địa bàn.

Việc di chuyển của những người cách mạng Việt Nam phải được tính toán cẩn thận.

Trong thời gian này, Nguyễn Ái Quốc và các đồng chí của mình tiếp tục tìm đường về nước.

Đến cuối năm 1940, Nguyễn Ái Quốc cùng một số cán bộ rời Quế Lâm đi Tĩnh Tây, Quảng Tây.

Tại đây, Phạm Văn Đồng và Võ Nguyên Giáp tiếp tục có mặt trong nhóm cán bộ chuẩn bị cho việc trở về Việt Nam.

Đầu năm 1941, Nguyễn Ái Quốc cùng Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Phùng Chí Kiên, Đặng Văn Cáp và một số cán bộ khác tiến về khu vực biên giới Việt – Trung.

Tại Nậm Quang, Nguyễn Ái Quốc tổ chức một lớp huấn luyện cho 43 cán bộ cách mạng Việt Nam.

Đây không phải một lớp học bình thường.

Các học viên được học về tình hình quốc tế và trong nước, cách tổ chức các đoàn thể quần chúng, phương pháp vận động nhân dân và những nội dung cần thiết cho công tác cách mạng.

Những tài liệu được sử dụng trong lớp học sau đó được biên soạn thành tác phẩm Con đường giải phóng.

Phạm Văn Đồng và Võ Nguyên Giáp đều có mặt trong quá trình này.

Hai người từng cùng nhau từ Việt Nam sang Trung Quốc.

Cùng gặp Nguyễn Ái Quốc.

Cùng trải qua những ngày chờ đợi.

Và giờ đây cùng chuẩn bị trở về đất nước.

Nhưng con đường phía trước của họ sẽ ngày càng khác nhau.

Võ Nguyên Giáp sẽ được giao nhiệm vụ xây dựng lực lượng vũ trang, tổ chức và chỉ huy quân đội cách mạng.

Phạm Văn Đồng sẽ trở thành một trong những nhà lãnh đạo chủ chốt của cách mạng Việt Nam trên lĩnh vực chính trị, ngoại giao và quản lý nhà nước.

Hai con đường ấy không tách rời nhau.

Cả hai đều bắt nguồn từ những năm tháng hoạt động cách mạng và từ những cuộc gặp gỡ với Nguyễn Ái Quốc.

Đầu năm 1941, Nguyễn Ái Quốc chính thức trở về Việt Nam.

Ngày 28/1/1941, Người vượt qua biên giới Việt – Trung, về đến Pác Bó, Cao Bằng. Đây là sự kiện mở đầu cho một giai đoạn mới trong hoạt động cách mạng của Người ở trong nước.

Còn Võ Nguyên Giáp và Phạm Văn Đồng cũng bước vào một giai đoạn mới.

Từ đây, những gì họ học được không còn chỉ nằm trên giấy.

Họ phải trở về với nhân dân.

Phải xây dựng cơ sở.

Phải tuyên truyền, tổ chức lực lượng.

Phải đối mặt với sự truy lùng của chính quyền thực dân.

Và phải chuẩn bị cho một cuộc đấu tranh lâu dài.

Đối với Võ Nguyên Giáp, những năm tháng sau đó sẽ đưa ông từ Cao Bằng đến những chiến trường lớn.

Năm 1944, ông được Nguyễn Ái Quốc giao nhiệm vụ thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân với 34 chiến sĩ.

Năm 1945, ông chỉ huy lực lượng vũ trang tham gia Tổng khởi nghĩa.

Sau đó là Toàn quốc kháng chiến.

Chiến dịch Biên giới.

Chiến dịch Hòa Bình.

Chiến dịch Tây Bắc.

Và cuối cùng là Điện Biên Phủ.

Còn Phạm Văn Đồng tiếp tục đảm nhiệm những trọng trách lớn của cách mạng, sau này trở thành Thủ tướng Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Thủ tướng Chính phủ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Hai con người ấy đã đi qua những chặng đường lịch sử khác nhau, nhưng mối liên hệ giữa họ bắt đầu từ những năm tháng rất sớm.

Và một trong những điểm khởi đầu quan trọng chính là cuộc gặp tại Côn Minh năm 1940.