HẢI PHÒNG TRONG NHỮNG NGÀY ĐẦU TOÀN QUỐC KHÁNG CHIẾN

Có một Hải Phòng rất khác với thành phố mà chúng ta nhìn thấy hôm nay. Không có những tuyến đường đông đúc, không có những tòa nhà cao tầng, không có những chuyến bay nối thành phố Cảng với nhiều miền đất. Hải Phòng của cuối năm 1946 là một thành phố đang đứng trước một thử thách lớn: làm thế nào để bảo vệ nền độc lập vừa giành được khi thực dân Pháp ngày càng tìm cách quay trở lại?

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, chính quyền cách mạng được thành lập, nhưng nền độc lập của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vẫn đứng trước rất nhiều nguy cơ. Ở Hải Phòng, tình hình đặc biệt phức tạp bởi đây là một thành phố cảng có vị trí chiến lược quan trọng. Quân Pháp tìm cách mở rộng phạm vi kiểm soát, trong khi chính quyền và lực lượng vũ trang cách mạng tìm cách giữ gìn thành quả của Cách mạng Tháng Tám.

Những tháng cuối năm 1946, căng thẳng ngày càng gia tăng.

Và rồi, ngày 20/11/1946, Hải Phòng bước vào một trận chiến mà sau này trở thành một dấu mốc quan trọng trong lịch sử thành phố.

Đó là trận chiến đấu tại Nhà hát thành phố.

Nhà hát khi ấy vốn là một công trình văn hóa nằm ở trung tâm thành phố. Nhưng trong thời khắc lịch sử ấy, nơi đây trở thành một vị trí chiến đấu. 13 chiến sĩ Vệ quốc đoàn và chiến sĩ tuyên truyền văn hóa Việt Nam, dưới sự chỉ huy của Trung đội trưởng Đặng Kim Nở, đã chiến đấu chống lại quân Pháp. Theo tư liệu của thành phố Hải Phòng, cuộc chiến kéo dài suốt một ngày đêm.

Tôi nghĩ có một điều rất đáng suy ngẫm ở hình ảnh ấy.

Một Nhà hát trở thành chiến trường.

Một nơi vốn dành cho âm nhạc, sân khấu và những buổi biểu diễn lại vang lên tiếng súng.

Điều đó cho thấy chiến tranh đã đi vào đời sống của người dân sâu đến mức nào.

Không còn ranh giới rõ ràng giữa “chiến trường” và “thành phố”.

Bởi chính thành phố đã trở thành chiến trường.

13 người lính bên trong Nhà hát biết rằng lực lượng của mình rất nhỏ. Phía bên kia có lực lượng quân sự mạnh hơn và được trang bị nhiều phương tiện chiến đấu. Nhưng họ vẫn ở lại.

Họ chiến đấu từng giờ.

Từng vị trí.

Từng khoảng không gian trong Nhà hát.

Và cuối cùng, 13 người đều hy sinh.

Có lẽ khi đọc đến đây, người ta rất dễ dùng những từ như “anh hùng”, “bất khuất”, “kiên cường”.

Những từ ấy không sai.

Nhưng tôi nghĩ câu chuyện sẽ có ý nghĩa hơn nếu chúng ta thử nhìn họ trước hết như những con người rất trẻ đang đứng trước một quyết định sinh tử.

Ở lại hay rút lui?

Chiến đấu hay đầu hàng?

Và họ đã chọn ở lại.

Không phải bởi họ không biết sợ.

Mà bởi họ hiểu rằng nếu mình bỏ vị trí, con đường tiến vào trung tâm thành phố sẽ rộng hơn đối với đối phương.

Một ngày đêm mà họ giữ lại có thể không thay đổi toàn bộ cục diện chiến tranh, nhưng nó đã trở thành một phần của cuộc chiến bảo vệ thành phố.

Đó chính là điều khiến trận Nhà hát thành phố có ý nghĩa vượt ra ngoài một trận đánh đơn lẻ.

Nó là một biểu hiện của tinh thần chiến đấu của quân dân Hải Phòng trong những ngày mà chiến tranh đang đến rất gần.

Và chỉ một tháng sau đó, ngày 19/12/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến.

Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước vào một giai đoạn mới.

Nhưng với Hải Phòng, tiếng súng đã vang lên từ trước đó.

Thành phố Cảng đã phải đối mặt với chiến tranh ngay trong những ngày cuối năm 1946.

Đó cũng là lý do khi tìm hiểu lịch sử Hải Phòng, tôi luôn thấy một điều rất đặc biệt: truyền thống “Trung dũng – Quyết thắng” không phải tự nhiên mà có. Nó được hình thành từ những năm tháng mà người dân thành phố phải nhiều lần đứng trước những lựa chọn rất khắc nghiệt.

Trận Nhà hát thành phố là một trong những ký ức như thế.

Ngày hôm nay, nếu bước qua Quảng trường Nhà hát thành phố Hải Phòng, chúng ta có thể thấy một không gian hoàn toàn khác.

Nhà hát vẫn ở đó.

Những con đường xung quanh vẫn đông người.

Những sự kiện văn hóa vẫn diễn ra.

Thành phố vẫn vận động từng ngày.

Nhưng nếu không biết lịch sử, chúng ta rất dễ chỉ nhìn thấy một công trình kiến trúc đẹp.

Chúng ta sẽ không biết rằng hơn bảy mươi năm trước, 13 con người đã chiến đấu và nằm lại tại chính nơi ấy.

Đó là lý do tôi nghĩ những địa danh lịch sử cần được kể bằng câu chuyện.

Bởi một tấm bia có thể ghi một ngày tháng.

Một bảng giới thiệu có thể ghi một sự kiện.

Nhưng một câu chuyện có thể khiến người đọc dừng lại và tưởng tượng.

Tưởng tượng một thành phố năm 1946.

Tưởng tượng những con phố vắng hơn hôm nay.

Tưởng tượng tiếng súng giữa trung tâm thành phố.

Tưởng tượng 13 người lính trong Nhà hát.

Và tưởng tượng khoảnh khắc họ hiểu rằng mình có thể không trở về.

Có thể đó mới là cách chúng ta đến gần lịch sử nhất.

Không phải bằng việc biến quá khứ thành một điều quá xa xôi.

Mà bằng cách nhớ rằng những người trong lịch sử cũng từng là những người bình thường.

Họ từng có gia đình.

Có quê hương.

Có những người chờ đợi họ trở về.

Nhưng chiến tranh đã khiến họ phải lựa chọn.

Và lựa chọn ấy đã đưa tên tuổi họ ở lại với Hải Phòng.

Trong 13 người ấy, Đặng Kim Nở là người chỉ huy.

Ông cũng hy sinh trong trận chiến.

Sau này, tên tuổi ông được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Nhưng nếu chỉ nhớ Đặng Kim Nở bằng danh hiệu ấy, chúng ta sẽ bỏ qua điều quan trọng hơn: ông là một người chỉ huy đã ở lại cùng đồng đội trong một trận chiến mà tất cả đều biết vô cùng nguy hiểm.

Và 12 người đồng đội của ông cũng vậy.

Tên tuổi từng người có thể không phải ai hôm nay cũng biết.

Nhưng 13 người đã cùng tạo nên một câu chuyện chung.

Một câu chuyện về những ngày đầu Hải Phòng đứng trước thử thách của chiến tranh.

Một câu chuyện về những người đã chọn bảo vệ thành phố.

Một câu chuyện về một Nhà hát từng vang tiếng súng.

Và một câu chuyện về ký ức mà thành phố không để mất.

Ngày 20/11 sau này được xác định là ngày truyền thống của lực lượng vũ trang thành phố Hải Phòng, gắn với trận chiến đấu tại Nhà hát thành phố năm 1946.

Tôi nghĩ đó là một cách rất đặc biệt để một thành phố nhớ về quá khứ.

Không chỉ nhớ bằng tượng đài.

Không chỉ nhớ bằng những cuốn sách.

Mà còn nhớ bằng một ngày truyền thống.

Mỗi năm khi ngày ấy trở lại, người Hải Phòng có thêm một dịp để nhớ rằng thành phố này từng trải qua những năm tháng như thế nào.

Và có lẽ điều đáng quý nhất của việc nhớ lại lịch sử không phải là để sống trong quá khứ.

Mà là để hiểu giá trị của hiện tại.

Một Nhà hát hôm nay có thể sáng đèn trong những đêm biểu diễn.

Người dân có thể thong thả đi qua quảng trường.

Trẻ em có thể chạy chơi giữa thành phố.

Những điều bình thường ấy thực ra là những điều rất đáng quý.

Bởi đã từng có một thế hệ phải chiến đấu để bảo vệ chính quyền cách mạng, bảo vệ thành phố và bảo vệ quyền được sống trong một đất nước độc lập.

13 người đã không có cơ hội nhìn thấy Hải Phòng hôm nay.

Nhưng Hải Phòng hôm nay vẫn mang trong mình ký ức về họ.

Và có lẽ, đó chính là cách một thành phố giữ lại linh hồn của mình:

Những người đã mất đi, nhưng câu chuyện của họ vẫn còn sống.